Арбан нэгэн эсэгэ хори буряад тухай домог

Арбан нэгэн эсэгэ хори буряад тухай домог бултанда мэдээжэ. Тиигэбэшье нютаг нютагуудта ондо ондоогоор хэлсэдэг.

Хоридой Мэргэнэй ехэ хатан Нагаадайһаа найман хүбүүд, дунда хатан Шаралдайһаа табан хүбүүд, бага хатан Баргуджин гуаһаа нэгэ басаган гараһан түүхэтэй. Энэ үхин Алан-гуа гэжэ нэршэжэ, Чингис-хаанай угта эхи табиһан гэлсэдэг.

“Байгал далайн долгиндол,

Нугалзуур-нагалзуур,

Баргажан-гуа эхэдээл, омог зангаар

Батал байгаа һэн хаш элинсэгэйм һалаа –

Баян һайхан сэдьхэлтэ – Алан-гуа!” (Дондогой, 2013, 162).

“Хори-түмэд гарбалаймни

Хотонһоо тэнжэжэ гараһан

Алан-гуа эмгэймни

Азатай басаган байгаа гүш?

Тэнгэриһээ бууһан дураншни

Тэмүүжэнэй одон байгаа гү?

Монгол Ехэ уласай

Мориной сэргэ бэлэй гү?” (Дондогой, 2013, 164) – гэжэ уран гоёор Алан-Гуа дурдагдана.

Үльгэршэн Р.Эрдынеевай үгөөр, Хоридой Мэргэн Хун шубуун һамгатай байһан. Байгалай хойто бэедэ Сайдамтын Сагаан голой эрьедэ ажаһууһан гэхэ. Гурбан жэл тэндэ ажамидаржа, үри хүүгэдгүй байхадаа, Хун шубуун хатанайнгаа үгөөр, Байгалай урда бэе зөөжэ, 11 хүбүүтэй болоо гэхэ.

Харин Даша Бубеев гэжэ баргажан буряадай һанамжаар, Хоридой Ойхон ольтирог дээрэ Шаралдай Нагаадай хоёртоёо 13 хүбүүтэй болоһон юм.

Баһа иимэ удхатай мэдээсэл  Ц. Жимбиев үгэнэ. Сагаан Саба гэжэ Ойхоной нэгэ хабсагайда 13 хун шубууд зураатай. Ц. Жимбиев энэ 13 хун шубуудые 13 эсэгэтэй холбоно. «Это уникальный случай в истории человечества, который вызывает законную гордость всего бурятского народа, когда одно из его племён – хори-буряты зафиксировали на камне свидетельство о своём рождении. Мы убеждены,  что с Сагансабскими лебедями и 13 хоринскими родами связаны 13 северных ноёнов» (Жимбиев Ц-Ж.// Дүхэриг. – 2003. – 13 марта).

Ойхон аралда хори буряадай түбхинэжэ, нэгэ саг зуура ажамидарһан тухай Бальжан хатан гэһэн туужа домог гэршэлнэ: “Далайн хойто бэедэ тэдэ зон (хори зон) ажамидардаг байгаа. Тиин байтараа нэгэ жэл үбэлэй үүсэ хэжэ, арбан тарган байтаһан гүүнүүдые алаад, Ойхоной хадын шулуунай хүндыдэ хадагалба. Тэрэ үбэлһөө эхилээд, адууень шоно захагүйгөөр эдибэ. Үзэлшэдтэ үзэл үзүүлбэ. Тиихэдэнь тэнгэринүүдэй сүмэ дотор түүхэй мяха шуһа оруулһанай бузарһаа гэм болоо гэбэ. Тэрээнһээ хойшо тэдэ олон зон бүгэдөөрөө “Арын 13 ноёд”, Ойхоной олон ноёд гэжэ тайлга тахижа, бүхы хүнүүдээр хамта мүргэл хэдэг болобо. Тиин байтараа тэндэhээ нyyжэ, урагшаа Сэлэнгэ, Yдэ, Тyгнэ, Ярууна, Ага нютагуудаар таража hууба” [Р.Эрдынеев. Ярууна/10.10.1991]”.

“Хори буряадууд тухай Асагадта бэшэгдэһэн тобшо түүхэ” соо ехэ үнэншэмөөр хори буряад тухай бэшээтэй: “Эртэ урда сагта суутай һүртэй баатар Баргуд гэдэг будан манан доторһоо олоһон Будан хатан гэдэг эхэнэрһээ гурбан хүбүүн, нэгэ үхин түрэбэй. Ганса үхин Баргажан гуа гэгшэеэ Хоридой Мэргэнэй гэргэн болгон үгөөд, юрөөлөө үгэжэ мордохуулба. Эртэ хориин аман түүхэдэ Баргууд Мэргэн гурбан хүбүүтэй, нэгэ хүүхэтэй гэжэ бэшэгдэдэг байгаад, тэрэнэй гурбадахи хүбүүе Хоридой Мэргэн гэжэ нэрлэдэг. Тэрэ хүрьгэёо түрэһэн хүбүүн болгожо солюулһан эндүүрэл бии. Хори түмэдэй Хоридой Мэргэн, Баргажан гуа хоёрһ Алан Гуа гэжэ ганса үхин ба Хори, Хоридой, Хоридан гэжэ гурбан хүбүү түрэһэн. Алан гуа хүүхэниие Добу Мэргэн гэргэ абаба. Хори Мэргэн хоёр гэргэтэй. 1-дугаар Шаралдайһаань Галзууд, Хуасай, Хүбдүүд, Шарайд, Гушад – эдэ табан, хоёрдугаар гэргэн Нагадай гээшэһээ Харгана, Худай, Бодонгууд, Батанай, Сагаан, Хальбин. Хамта 11, Хайдал Сонгод хоёртой арбан гурбан хүбүүд болоод, һүүлэй хоёрынь түмэдтэ үлдэһэн гэдэг, һайн мэдэгдэбэгүй. Хориин арбан нэгэн хүбүүдэй удам Хори арба нэгэн эсэгын зон байгаад, Хориин ба Агын хоёр аймаг бүхэлёор байна. Анхан хэнэй мэдэлдэ ямар түрэ түшэжэ ябаһан бэ гэбэл, Монголой хаадай түрые түшэжэ ябаһан байгаад, Тогоон Түмэр хаанһаа хойшо монголшуудай дотор дайнай болоходо, хори арба нэгэн эсэгын зон Түмэд нютагһаа гаража, арбан зүг, дүрбэн хизаар сасагдан бутаржа, тэнэн ябашабай.

Тэрээнһээ хойно баһа нэгэ үедэ хори түмэдэй ноёдой мэдэлдэ бусаад байхын забһарта, Хүлэн Буйрай Барга солонгуудай Бүүбэй бээлэй ноёной хүбүүн Дай хун тайжын аминай албата болобо. Энэ ушарые үгүүлбэл, Түмэд аймагай Юншижабуин буряадай Барга дайчингай хүүхэн Бальжин нэрэтые оросой 1587 ондо хатан болгон Дай Хун тайжа абаһан. Тэрэнэй энжэдэ хори арбан нэгэн эсэгынхиниие үгэһэн. Бальжин хатан бэри хадам эхэ хоёр хоорондоо эб зохилдоогүйһөө, Дай хун тайжа гэр, мал болон аминай энжэ албата хори арба нэгэн эсэгын зонтой Үлирэнгэ ба Онон голнуудаар нютаглан ябатарынь, эсэгэ Бүүбэй бээлэй залуу хатанай үгөөр сэрэг эльгээжэ, Дай Хун тайжаяа абаашажа, Бальжин хатаниие саазалһан”

“Бальжин хатанһаа эхилээд,

Барагхан басагад Буряадтам

Барагдаагүй хэдынэйш үедэ” (Дондогой, 2013, 165).

“Хори буряадууд тухай Асагадта бэшэгдэһэн тобшо түүхэ” соо Ород гүрэнэй албата болоһон тухайнь тобшохоноор бэшээтэй: “Хори зон Бальжин хатанаа алдаад, Үдэ, Түгнэ, Хёлго, Онон, Энгидэй ба тэрэнэй хабаатай гол горхонууд, нуурнуудаар хабаатай нютагуудта һуужа байхын үедэ дахин монголнуудай дотор ехэ сэрэг үймөөн болоходнь, ородой мэдэлдэ орохые шиидээд, 1642 ондо Енисейскэ воевода Полярков гэгшэтэй дамжуулан Алексей хаанда албата болгон абахые зууршалһан. Энээнһээ хойшо 20 мүнгэ ясаг түлэжэ эхилбэ. Итансын острогой ород хасагууд газар уһые булимтаран эдлэхэ, хори буряадые элдэблэхэ, алаха гэхэ мэтэ хашалан болоходо, ниислэл хото Москва депутатнарые эльгээжэ, Ехэ дээдэ эзэндэ гомдол бариха гэжэ, хориин арбан нэгэн эсэгын суглаанаар шиидхэбэрилэгдэбэ. Тэрэ үеын хориин арба нэгэн эсэгэ бүриин түрүү зайсан, шүүлингэнэр, галзуудай аха зайһан Бадан Тураахин ба табин хоёр хүн хэдэн жэлэй хүнэһэ абажа, олон зуун моридые туужа, эмээл мориндоо эшэгэн даха юумэ бүгтэрэн, амба сарай мяхые гурбан жэлдэ хатаажа, үнхэсэгтэнь багтаажа, 1702 ондо Алексей Ширгин гэжэ газаршые абаад, аян замдаа баршадгүй ябажа Пётр хаанда гомдолоо бариба. Гомдолыень эзэн хаан үршөөжэ, 1703 оной мартын 22 үдэрэй Грамота гэжэ саазаар Сибириин приказаар захирһан, хори буряадуудай газар уһые оросуудай булимтаран абахые шанга хорижо, хори буряаднарай Байгалһаа Монголой хилэ хүрэтэр урданһаа эзэлжэ һууһан газарнуудыень тодорхой нэрлэбэ, мүнхэ эзэлүүридэ үгтэбэ. Итансын острогһоо болюулжа, Яруунын острогто бусааба.

“Бидэ буряадууд үсөөхэн, буурай арад гээшэбди, — гэжэ үбгэн Тураахи үргэлжэлүүлнэ. – Тиибэшье өөһэдын түүхэтэй байхабди. Манай хори буряад зон урдань Балжан хатанай энжэ боложо, манжа баргын газарһаа энэ нютаг руу зөөжэ ерэһэн гэхэ. Тиихэдэнь манжа баргын хид хойноһоонь намнаһан, хүл мүрынь алдахуулһан, урдаһаань ортон хамнигад эрито мэсээр угтажа, баһал зобооһон туляаһан юм” (Санжин, 23).

 

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха

Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>