Түүхэдэ хоёр һанамжанууд бии:

Түүхэдэ хоёр һанамжанууд бии: нэгэ туужын удхаар Хоридой Мэргэн Хун шубуун хоёрһоо арба нэгэн эсэгэ бии болоо; хоёрдохи туужын удхаар Хоридой Мэргэн гурбан һамгатай байгаа гэдэг. Ехэ хатан Баргуджин гуаһаа Алан гуа басаган гараһан. Хоёрдохи хатан Нагаадайһаа найман хүбүүн, гурбадахи хатан Шаралдайһаа табан хүбүүн гараһан. Нэгэ иимэ һонин түрын заншал Л.Линховоин дурдана: “Нэгэ залуу хүбүүн хониной урда хүл ба гүсэтэй архи баряад, хүн бүхэнэй урда доро дохижо иигэжэ хэлэдэг байһан: “Нагадайн найман, Шаралдайн табан, хүл мяхан, хүхүүр архи” (Линховоин, 1972,19). Эндэ арбан нэгэн эсэгэ буряад зоноо дурдана гэжэ ойлгонобди. Түүхэ шэнжэлдэг эрдэмтэдэй үгөөр, Нагадайн найманай хоёрынь холо зөөhэн гэжэ тэмдэглэгдэнэ. Хори буряадай малгайн 11 хүшөөдэһэн 11 эсэгынхид гээшэбди гэһэн удхатай.

Арба нэгэн эсэгэнэрые хүхүүрнүүдтэйнь Р. Эрдэнийн сээжэ мэдэдэг. Энэ Ярууна нютагай эгээл хүндэтэй үбгэн түрүүгэй зүбшөөлөөр, хүбүүдэйнь нэрэнүүдые оруулнабди: «Галзуудай арбан: Доргошо, Саадагта, Жэнхэн, Даахай, Эршэм, Ногоон, Дэлдэгэр, Алаахай, Монгол, Онхон. Эндэ нэгэ нэмэлтэ оруулая:  Галзууд уг анхан сагта ехэ хүндэтэй угуудай нэгэн байhан. Хори буряадай юhэн тайшаанар Галзууд угтай байhан гэлсэдэг. Жэшээнь, Шодо Болтирогой, Дамба-Дугар Рынцеев, Тарба Жигжитов, Галсан Мардаев, Дымбыл Галсанов, Ринчин-Доржо Дымбылов г.м.

Хуасайн найман хyбyyд: Боохой, Обогор, Тогдор, Барюушха, Богдор, Сагаан малгай, Хурилхан, Бабагар.

Хүбдүүдэй найман: Улаалзай, Сагаалзай, Барюуха, Бойтой, Лэглүүд, Түмэршэн, Нохой, Ургаша.

Худайн долоон: Хyудэй, Хара төөлэй, Хунда, Бүшхэй, Зальтир, Жэмгэд, Шилхар.

Шарайдай долоон: Худанса, Анайтай, Долоон, Тободой, Дэлдээ, Гэгжид, Сyнид.

Харганын арба: Моотхон, Шудай, Баталай, Хушуун, Баряахай, Батнай, Тангад, Баатаржан, Хоодой, Хүхэ.

Гушадай табан: Шара, Хара. Авторhаа: Бэшэ гурбаниинь олдоодүй. Мэдэхэ зон мэдээсэнэ бэзэ.

Бодонгуудай зургаа: Оргоодой, Ћарьмайта. Бэшэ дүрбэнэйнь нэрэ олдоодүй.

Сагаангуудай табан: Уляанхай, Yбгэн, Хушууша, Бүтэй, Шоно.

Хальбанай зургаан: Мэнгэй, Зурагаад, Хурьгай, Гутаар, Баригай, Мyсэн.

Батанайн долоон: Тyгшэд, Захимха, Салдан, Бохон, Хэдэгэнэ, Малгаахан, Шyбгэ»  (Р.Эрдынеев).

1728 ондо мартын 29-нэй үдэр Ехэ дээдэ эзэн император хоёрдугаар Пётр хаанай үршөөhэн грамотаар хориин арбан нэгэн отогой зондо арба нэгэн туг хайрлагдаа юм. Арба нэгэн алтан тугууд гурбан хушуутай, үргэлжэ алтан хээтэй, үзүүрын жодын хэлбэритэй. Нэгэ үе хори буряад арба нэгэн отогтон бэшэ болоод, арбан дyрбэн отогтон болобо гэжэ Тyгэлдэр Тобын тэмдэглэнэ: «1823 ондо харгана, хүбдүүд, хуасай отогой зон хоёр хоёр хуби байражаад, хоорондоо холо болоhон шалтагаанhаа, Анааhаа баруун тээшээ байражаhаниинь баруун харгана, хуасай, хyбдyyд гэжэ, Анааhаа зүүн тээшээ байражаhаниинь зүүн хуасай, харгана, хyбдyyд гэжэ, гурбан отогой орондо зургаан отог болгон, урдын арба нэгэн отог дээрэ гурбан отог нэмэhэн дээрэhээ, Хориин арбан дyрбэн отогтон болобо» (Буряадай тyyхэ бэшэгyyд, хууд.23).

Уг гарбалай түүхэ хаража үзэхэдэ, Галзуудай табан шара гэһэн үгэ бии. Ц. Цыдендамбаев Галзуудай табан шара Шаралдай эхын нэрээр нэршэнхэй гэнэ. Шаралдайн табанда зорюулһан арадай дуу соносоһоноо дамжуулнабди:

«Табан үнгын сэсэгүүд

Тала дүүрэн бүрхөөнхэй.

Табан эсэгын таанартаа

Талархалаа мэдүүлэе» (Ц-Д. Ешидоржиева).

Нагадайн найман гэhэн үгэ хори буряадай уг гарбал тэмдэглэнэ. Yшөө Эхиридэй найман гэжэ буряад яhатанай нэгэ ехэ угые нэрлэдэг. Эхиридэй найман хүбүүд гэхэдэ: Абзай, Баяндай, Готол, Буян, Абганууд, Баабай, Шоно, Хонгоодор гэжэ М. Хангалов тэмдэглэнэ.

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха

Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>