Хуушан Москвагай харгы тухай

Хуушан Москвагай харгы хори буряадай хүгжэлтэдэ нилээн горитойхон нүлөө үзүүлһэн юм. “Абай сагаан хаанай алтан шара зам, хабтаһанда хүрэмэ гүнзэгы хара харгы” (Хаан Хашигта Мэргэн, 39) – гэжэ оршон тойроной шухала бэлгэ тэмдэг харгы тухай хэлэгдэнэ. 1733 онһоо 1910-аад онууд болотор хэрэглэгдэһэн хуушан Московска трактаар хаанта Россиин бүхы ашаан шэрэгдэдэг һэн. Шэтэһээ Дээдэ Үдэ хүрэтэр 14 станци байһан. Эдэ станцинуудай найманиинь Яруунын дэлхэй дээгүүр гараһан юм. Шэтэһээ захалбал, иимэ байна: Шэтэ хотоһоо Черновской үртөөн (һуурин) хүрэтэр 26 модо, Черновскойһоо Үбэр-Догно хүрэтэр 19 модо. Үбэр-Догноһоо эхилээд Яруунын дайда эхилнэ. Үбэр-Догноһоо Сагса хүрэтэр 25 модо, Сагсаһаа Хэндэ (Конда) 31 модо. Хэндэһээ Үдын-Эхин хүрэтэр 31 модо, Үдын-Эхинһээ Ара-Догно хүрэтэр 22 модо, Ара-Догноһоо Үхэр нуур хүрэтэр 28 модо. Саашань хэлэбэл, мүнөөнэй Харха һууринай хажууда түрмын зониие хаажа хонуулдаг этап байһан байна. Саашань Тайлууд һууринай зүүн тээ Эгэтэ голой эрьедэ мүн лэ этап байһан байна. Яруунын дайдаһаа саашаа удаа дараалан нэрлэхэдэ, Шэбээтэ, Анаа Үртөө, Хүлэй Үртөө, Тарбагатай, Тэнгэри-Болдог, Шанаа, Хүрбэ, Нохойн Үртөөн, Байшан хото. Архивай материалнууд соо эдэ Үртөөнүүд тухай иигэжэ хэлэгдэнэ: “ …. для Верхнеудинской, Онохойской, Тэнгэриболдогской, Тарбагатайской, Кульской, Аннинской, Грязная, Поперечинской, Погромнинской, Яравнинской, Вершиноудинской, Кондинской, Шакшинской, Домноключевской требуются дома нового строения. 16 февраля дня 1841» (Ф. 8. оп. 1. д. 161).

Үхэр нуурта почта телеграф байһан. Энэ почтатай иимэ һонин түүхэ холбоотой. Юундэ эгээл захын Эгэтын дасанда Зандан-Жуу байха болооб гэһэн үгэ гаража, хэдэн ондоо олон дасанда абаашахые зариман оролдоһон байна. Нэгэтэ Хамбын хүреэнһээ Маа хамба морилжо, абаашахаяа ерэхэдээ, тусгаар тэргэтэй, унаатай ерэхэдэнь, Эрдэниин соржо ламхай мэдэхэ гэхэдэнь, Эрдэниин соржо ламхайда хандангүй, сэхэ Шэтын генерал-губернаторта хэрэг барихаяа мордоходонь, Эрдэниин соржо Аюшын Сэдэн ноёнтой Үхэр нуур ошожо Шэтын генерал-губернаторта телеграмма эльгээһэн юм. Танай тиишээ Богдо хүреэнэй Маа хамба Зандан-Жууемнай абаашахын зүбшөөл эрижэ болохо гэһэн удхатай. Тэрэ телеграмма абаһан генерал-губернатор зүбшөөл Маа хамбада үгэбэгүй.

Эгэтын голой эрьедэхи “Ятааб хушуун” “этап” гэһэн үгэһөө гарана. Хүдөө бэшэгшэ П. Цыбикова Ятааб хушуун тухай иимэ һонин мэдээсэл үгэнэ: “Минии хүгшэн баабай Дугарай (1855 ондо түрэһэн) хэлэдэгээр, Эгэтэ голой дэргэдэхи Үндэр яаманай баруун тээ тэрэ сагай түүхэтэ этап – гэрэй һуури Совет засагай болотор байдаг зандаа бэлэй” (Цыбикова П. // Ярууна. – 1996. – 1 март). Энэ Московска трактаар А.П.Чехов гараһан түүхэтэй. Энээн тухай П.Цыбикова уран гоёор зураглан бэшэнэ: “Загарайн буряад хүбүүхэнэй хүйтэн аадарта сохюулаад, уушханай хадхаляагаар улаан дүлэн болошоод, халууржа хэбтэхэдэнь, туранхай сагаан гараараа түрэһэн эсэгынь хажууда хоёрдохи эсэгэнь боложо, магнайень эльбэн, үглөөгүүр болотор аргалаад, Сахалин ольтирог хүрэтэр замаа үргэлжэлүүлһэн ородой суута хүбүүдэй нэгэн А.П. Чехов нюрган дээгүүрни үнгэрһэн юм лэ” – гэжэ үгэёо үргэлжэлүүлжэ байтараа, улаагай хуушан харгы амяа хаагдажа, тэрэ үеынгөө зоболон гашуудал өөрынгөө нюрган дээгүүр үргэлжэлүүлэн, эхэ газараа тулгалан хэбтэшэнэ” (Цыбикова П. // Ярууна. – 1996. – 1 март).

1891 ондо ород гүрэнэй хаан болохо агууехэ князь Николай энэ трактаар баруулһан байна. Хаан болохо тайжын угтамжада гэжэ Хориин 11 эсэгынхидһээ, ондоогоор хэлэбэл, 14 инородческа управын буряадуудһаа “8966 түх. 48 мүнгэн татагдаһан байгаа” (Ф 8. оп. 2. д. 528). Тиихэ сагта нэгэ толгой сар 25-30 түх. сэнтэй байһан юм. Тэрэл 1891 оной майн 17-до Дээдэ Үдэһөө Хориин Дүүмэ эльгээһэн телеграмма соо иигэжэ бэшэгдэһэн байгаа: “Июниин 9-һөө хожомдонгүйгөөр буса түрэлтэн (тодорхойлходо буряадуудые иигэжэ нэрлэдэг байһан юм), 830 моридые 443 улаашантайгаар трак харгы дээрэ бэлэн байлгаха. Минии заһаһан үртөөнүүдтэ бүхы зэмсэг тоног бэлдэхэ, найдамтай улаашадые томилхо. Гадна 1230 моридые 292 улаашадтайгаар бэлдэхэ гэһэн даабари 9 волостиин таряашадта даалгаха” (Ф. 8, оп.2, д. 540). Отог бүхэн Ц. Аюшеев тайшаа түрүүтэй өөһэдынгөө һүлдэ тугуудые намилзуулжа, хааниие угтаһан юм. Эндэһээ уламжалан хэлэхэдэ иимэ байна, тэрэ сагта Московска тракт Росси гүрэндэ туйлай ехэ удха шанартай байһан юм. Энэ харгыда засаг захиргаанай анхаралаа хандуулдаг байһаниинь ойлгосотой ааб даа.

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха

Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>