Амитан хээ

Могой хээ. Могойн дүрсэ бугаагта урлахадаа, үбшэ хабша, уйдхар гуниг арилгаха гэһэн удхатай болоно. Сагаан эреэн могой баяжахын тэмдэг гээд һаба һуулгадаа урда сагта дүрсэлдэг байһан гэдэг.
Дүрбэн хүшэтэнэй, 12 жэлэй амитадай дүрсэнүүд хүсэ шадал, эрдэм бэлиг, аза жаргал, үйлэ хэрэг бүтэхые зүгнэһэн тэмдэг болодог.
Арсалан хээ. Ивалгын дасанай үүдэндэ шулуунаар һиилэһэн арсалангуудай эхэ бэень шара сагаан, зогдорынь ногооноор шэрдээтэй байдаг. Бурханай шажанай ёһондо ном сахиха, бурханай гэрые хамгаалха гэһэн үүргэтэй. Хурал бүтээжэ байһан ламанарые харахада, арсалантай табсан дээрэ һуудаг.
Барас хээ. Эд бараанай шэмэглэл. Удхань хүсэ шадалай тэмдэг.
Хаан Гаруудиин хээ. Энэ шубуу наран шубуун гэдэг. Самда гарадаг. Хаан Гаруудиие тугас hүүлтэйгөөр, шулуун хушуутайгаар, тоншуул сээжэтэйгээр, тахяа толгойтойгоор, бүргэд жэгүүртэйгөөр түмэн шубуунай түрүү болгон зурадаг. Хаан Гаруудиин хээ гоё hайханиие тэмдэглэнэ. Дайсанаа даража, hайн hайхан ажамидарал зүгнэhэн удхатай. Уужа тэрлиг, хуримай хубсаhан, дэрын хушалта, гутал гэхэ мэтые Хан Гаруудиин угалзаар шэмэглэжэ, ерээдүйн hайн hайханиие тэмдэглэдэг. Иимэ нэгэ хаан Гаруудитай холбоотой түүхэ бии юм. Чингис хаан хятадуудаар тогооной тулга захижа хүүлээ гэһэн түүхэтэй. Тулгын дүрбэн буланда хятадууд хирээ шубуу дүрсэлжэ бүтээгөө гэлсэдэг. Энэ юун гэһэн удхатайб гэхэдэ, хирээ шубууд бүхы эдихэ хоолынь тоншожо дууһаг гэһэн хараал, үлзыгүй тэмдэг байгаа. Чингис хаан тиихэдэнь эдеэ хоол бэлдэдэг эзэн эхэнэрнүүдтэ шэнэ захиралта гаргаба. Үһэнэй боолтын хоёр тээһээ Гарууди шубуунай дали шэнгеэр арбайлган хэһэн зүүдхэл зүүхэ гэжэ. Хятадай хэһэн муу ёрын үлэнхэ туранхай хирээ гэхэ мэтые дараха гэһэн удхатай.
Эрбээхэй хээ. Эрбээхэй уян зөөлэн hайхан сэдьхэлтэй хүнэй бэлгэ тэмдэг. Эхэнэрэй шэмэг зүүдхэлдэ хэрэглэгдэдэг. Харин эрэ хүнэй зүүдэг хэтэдэ эрбээхэй доошооо харан hиилэгдэнхэй байдаг. Юундэ доошоо харан hиилэгдээб гэхэдэ, домог түүхэ эрбээхэйе доодо дэлхэйтэй холбодог. Дээдэ тэнгэриhээ гал хулууха гэжэ, манай дэлхэйнхид, тэгэндэхи дэлхэйнхид хараасгай шубуу эльгээбэ. Тиихэдэнь доодо дэлхэйнхид эрбээхэйе гал хулгайлхынь эльгээбэ. Тэрэнь галай хүхэ дүлэнhөө шэмхэн хулгайлжа, хүндэ мэдэгдэхэгүй доодо түбиинхидтэ абаашажа үгэхэдэнь, соггүй хүхэ дүлэн байhан ушарhаа, доодо түбиинхидэй галынь хухэ болоно. Хээрэ талада, hүни эндэ тэндэ хүхэ гал үзэгдэбэл, шүдхэрэй гал гэжэ хэлэдэг.
Загаhан хээ. Эдэй эхин хадаг, эдеэнэй эхин сай, амитанай эхин загаhан гэдэг. Яруунын буряадуудта загаhан алибаа ажа амидаралай эхин болоно гэжэ хэлэхэ зориг абая. Эсэгын дайнай хүндэ хүшэр жэлнүүдтэ минии эжы набшаhан тамхи хэжэ, Гарамай ородуудта нуур дээгуурээ ошожо, тамхияа загаhан болгоожо асардаг байhан.
Хара сагаан хоёр загаhа нюурлуулан урлаhан хээ  дэлхэйн эхин гэhэн удхатай. Загаhан hонор hэргэгэй бэлгэ тэмдэг, юундэб гэхэдэ загаhан хэзээдэшье нюдэёо сабшадаггүй. Загаhан гол мүрэндэ, нуур тооромдо элбэг түрэжэ үдэдэг ушарhаа, үрэжэхэ тэмдэг. Арюун тунгалаг сэбэр уhанда үрэжэдэг hэн тула сэбэр арюунай бэлгэ тэмдэг. Загаhан алта мүнгэнэй урлалда болон оёдолдо бии.
Луу хээ. «Хурмаста тэнгэридээ лужаганаад байдаг, хүшэ ехэтэй луу жэл аа хөө!» гэжэ тэнгэри гарбалтай унаае магтадаг. Буряад усаатан лууе могой бэетэйгээр, арсалан толгойтойгоор, бүргэд хюмhатайгаар, загаhан арhатайгаар, бугын эбэртэйгээр, үхэр нюдэтэйгээр, морин шэхэтэйгээр, барас аматайгаар, тэмээн хэлэтэйгээр, заан hоёотойгоор дүрсэлэн зуража, дэлхэйн hүр хyшэтэй амитадай дээдэ гэжэ hүгэдэдэг, шүтэдэг байhан. Луу хээ илангая дасанай бараанда hиилэгдэдэг.
Табан хушуу малай тэмдэг. Буряад зондо иимэ үреэл бии юм. “Урда хормойетнай унага даагад гэшхэжэ байг лэ, хойто хормойетнай хони хурьган гэшхэжэ байг лэ, дотор энгэртэтнай тоһо өөхэн халдажа байг лэ!”. Зарима зон эндэ юундэ үхэр малда гэшхүүлжэ байба гээшэбиибди гэжэ һанаха байна. Хэр угһаа хойшо мал ажалаар амидаржа ябаһан буряад арадаймнай эгээл эрхим үреэл, малай хэшэг буян даллажа дуудаһан тэмдэг гээшэ. Бусад малда ороходоо морин толгойн һиилбэр элбэг дайралдадаг. Жэшээнь, морин хуур.
Эбэр угалза. Һүр жабхалан, хүсэ шадал эбэртэ байна гэдэг. Урда сагай онтохоной үгөөр, тэмээн бугада мэхэлүүлжэ, эбэрээ алдахадаа, һүр жабхалангаа буруутажа, хүнэй унаша болоһон гэдэг. Бугын эбэр өөрын заяата эд бэшэ һэн хойноо, саг сагтаа мултаран унадаг гэлсэнэ. Буряад онтохон соо “Эбэртэ малаа урдаа туугаад ерэгты” гэжэ хаан эсэгэ баряанда байхадаа, захяа эльгээнэ. Тиихэдэнь сэсэн бэриниинь “эбэртэ мал” гэһэн үгэ зүб ойлгожо, һүр жабхаланта сэрэг эльгээжэ, хаан эсэгэеэ абарна. Тиимэһээ эбэр угалза хүсэ шадалай тэмдэг гэгдэнэ. Хоёрдохи удхань хадаа табан хушуу малай үрэжэхын тэмдэг.
Хамар угалза. “Эртэ урда сагта нэгэ баян хүн шэнэ бариһан ордонойнгоо газаа ханые шэмэглэхэ хээ угалза зуража үгэһэн хүндэ шан хүртөөхэ гэбэ. Олон хүнэй хээ угалза зуража үгэхэдэнь, һанаандань таарабагүй. Нэгэтэ үглөөгүүр баянай газаа гарахада, хужир һанаһан үхэр ордоной хана үнэртэн долёожо, хамарайнгаа сараа хана дээрэ үлеэбэ. Тиигээд тэрэ үнеэнэй хамарай сараа абажа, хамар угалза зохёон гаргаһан гэлсэдэг” (Дулам, 3 боти, 155). Ямар амитаниие һүлдэ болгон шүтэдэг байнаб, тэрэ амитанайнгаа ами амисхалаар далижуулан, һүр һүлдыень шэнгээн абажа, гэр болон ажа амидаралайнгаа бусад хэрэгсэлые сахюулха гэһэн удха болоно. Юундэб гэхэдэ, амитанай ами амисхаал, һүр һүнэһэнэй орожо гаража байдаг үүдэн хадаа хамар болоно.
Һүүлшын Хориин тайшаа Тарба Жигжитовай үри һадаһадайнь гэр бүлэдэ хадагалагдажа байһан Хориин Дүүмын тамга 1765 ондо баталагдаһан. Эндэ хоёр шубуун тэмдэгтэй байна. Шубуун дээдэ тэнгэриин түрэлтэн, тэнгэри гарбалтанай тэмдэг болоно. Юундэ нэгэ бэшэ хоёр бэ гэхэдэ, эдэ шубууд нэгэеэ гээбэл, амиды байха аргагүй, дуратай гансаяа уйлан хайлан дуудажа ябадаг гэдэг.
Дугар зайһан. Энэ хүнэй дүрсэ зарима айлай үүдэн дээрэ үлгөөтэй байдаг һэн гэжэ би бага байхадаа бүүр-түүр һанадагби. Эреэн гүрөөһые һуга мушхаад, хэлыень ходо татажа байһан хэн гээшэб гэжэ баабайһаа һурахадам Дугар зайһан гээшэ гээ һэн.
Һүүлдэнь Цогто Номтоевай ном соо иимэ һонин хөөрөө оложо, юундэ энэ зураг һүлдэ тэмдэг боложо, үүдэндэ үлгөөтэй байха болооб гэһэн асуудалда харюу олобоб: “Гэртэмнай муу аматай хобуушан, хардаашан, хараалтай хүн бү орог, гэр соомнай дэмбэрэлгүй хараал шэрээлэй үгэ бү дуулдаг гэжэ энэ Дугар зайһанай зураг үүдэндээ хададаг заншал арадай дунда байдаг юм. Дугар зайһан ямар хүн байгаа гээшэб гэһэн асуудал олониие һонирхуулха байһаниинь дамжаггүй болоно. Ламын шажанай манай орондо дэлгэрхэдэ, дасан бүри буддын гүнзэгы удхатай номуудые ламанар шудалжа үзэдэг байгаа. Баруунай нэгэ дасанда эдэ номнолтой номдо һаналаа табижа шудалхагүй, харин элдэб хараалай жадхын номуудые үзэдэг, хүн зоной байдалда тодхор татадаг зон бии болобо. Энэ зэбүүсэмэ ушар үсөөн тоото үлэһэн ёһотой буддын һургаал шудалагшадай сэдьхэл ехээр зобоодог болобо. Эдэ гэлэнгүүдэй багшын энэ ушарые болюулха хэмжээ абаха тухай сэдьхэлээ гүйлгэжэ һуутарынь, айлаар ябажа, “Жодбо” уншажа, үл хоолойгоо залгажа ябадаг үнэн сэхэ гэлэн орожо ерээд, номоо дэлгэн “Жодбоёо” уншажа эхилбэ. Тиихэдэнь багша лама:
— Ши Түгэд орон ошожо, энэ уншалгаа үргэлжэлүүлэ. Тэндэ ошоод, гэр бүхэндэ орожо, номоо уншаарай. Ямаршье айл байг, бултандань ороорой – гээд, номыень хара бүдөөр жаншалжа үгөөд, жаншынгаа уялаада шара сасаг хадаба.
Жодбошо ошохо газартаа ошожо, айл бүхэндэ орожо “Жодбоёо” уншажа ябаһаар, Дугар зайһанайда орожо уншаба ха. Дугар зайһан номой хара жанша заажа:
— Энэ жанша хэн хэжэ үгөөб? – гэжэ асууба ха.
– Манай дасанай ламхай, — гэжэ харюусаба.
– Зүб лэ даа. Буддын ёһото номнол һургаал шудалдаг ёһотой ламанар үсөөржэ, хара хараалшан, жадхашан олошорбо. Харана гүт? Энэ хара жанша болбол ламын шажанай дайсад – жадхашад гээшэ. Үнэн сэхэ буддын шажантан иимэ үсөөн болоо гэжэ энэ шара сасаг харуулна. Яаралтай ошожо, хара сагааниие шиидхэжэ ерэхэ болобо гээшэб, — гэжэ боод энгин тэмээндээ мордожо, холын орон зорин мордобо.
Бэрхэ зам гаталжа ябатарнь, үндэр дээгүүр бүлэг хара үүлэд гаража ерээд, шанха дээрэнь тогтошобо ха.
Энэ юрын үүлэн бэшэ, хараалтай хара үүлэн гэжэ тааһан Дугар зайһан дары түргэн тэмээнһээ буужа, бэеэ зэһэн байтарнь, үүлэнһөө шүдөө ирзайлгаһан, һабараа арзайлгаһан эреэн гүрөөһэн добтолон оробо. Дугар зайһан угтажа, хүзүүнһээнь нуга даража, хэлыень ходо татажа абаад, хара шабарта зууран дэбһэжэрхибэ ха. Саашаа аянаа бүри шамдуу үргэлжэлүүлжэ, дасандаа хүрөөд:
— Үглөөгүүр дохёо татажа, дасанда байһан бүхы ламанараа дасандаа суглуулагты. Сагаан Шүхэртэ бэеэрээ морилжо, гашай табиха, — гэбэ. Үглөөдэрынь Сагаан Шүхэртын хубсаһаар хубсаланхай, ялагар һэлмэ баринхай дасанда орожо ерээд, дунда зогсожо:
— Булта хэлээ гаргагты, — гэжэ захирба. Булта хэлээ гаргахадань, тэдэнэй дүрбэнэй нэгэ хуби улаан хэлэтэй, гурбан хубинь хара хэлэтэй байба ха. Хара хэлэтэн хэһээгдэжэ, үлзы хэшэг оршобо” (Номтоев, 39-41).
Дүрбэн хүсэтэн. Хүсэтэ сэсэн заан, һармагшан, шандаган, хүхы дүрбэн нүхэсэжэ, бэе бэедээ туһалан амидаржа ябаа. Заан гурбан нүхэдөө ямаршье дайсанда добтолуулангүй бата хамгаалха. Заанай хүрэжэ абахын аргагүй үүлэ тулама үндэр эшэдээ ургажа байһан жэмэсые заанай үнэн нүхэдынь түүжэ, абарагша заанаа тэжээхэ. Хүхы тагнуулда ниидэн ошожо, олон жэмэстэй газарта нүхэдөө абаашадаг һэн ха. Дүрбэн хүсэтэнэй дүрсэ хани барисаанай, эб найрамдалай һүлдэ тэмдэг гэгдэдэг. Энэ дүрсэтэй һайхан зураг манай Монголдо байдаг түрэл бэлэглэхэдээ, хэлээ һэн: “Энэ зураг гэртээ байлгабал, хэрүүл хэлэн болохогүй, амгалан байдалай тэмдэг гээшэ”.

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха

Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>