Геометрическэ хээ угалза

Алхам хээ, түмэн жаргалан хээ, үлзы утаһан, хаан бугааг, хатан һиихэ, гэхэ мэтэ. Эдэ угалзын удха тамгын удхада адлишаг.

Алхам хээ. Алха, һүхэ урда сагһаа хойшо хүмүүнэй шулуун багажа болоно. “Нялха үхибүүндэ шэнэ самса үмдэхүүлхэдээ, түрүүн һүхэдэ гү, али алхада үмдэхүүлдэг зантай” монгол зон байгаа гэжэ эрдэмтэн Дулам тэмдэглэнэ. Буряад зон “гэрэй эзэнэй үгыдэ алха һүхэ орон дээрэнь табидаг, энэ хадаа муу юумэ оруулдаггүй гэжэ урданай зон үнэншэдэг байгаа” (Б. Сыдендамбаев). Энэ алхам хээ олон зүйлдэ ородог, муу үйлын үндэһэ алхаараа үй бута сохиноб гэһэн удхатай. Хубсаһан, шэрдэг, тохом, аяга һабын заха хүбөөдэ байдаг. Тиимэһээ хүбөө угалза гэжэ нэрлэдэг. Эдлэл бү эмдэрэг гэһэн удхатай. Бата, бэхи, хатуу нягта шанартай байг гэжэ хамгаалжа хүбөөлдэг байна. Үнэндөө, алхам хээ удхань хүнэй үдэр бүриин, ута наһанай алхам, ябадал, нэгэ урагшатай, нэгэ урагшагүй байбашье, ажабайдал гээшэ һайхан гэһэн удхатай.

Түмэн жаргалан хээ. Түмэн жаргалан – хоорондоо холболдоһон олон хас тамганууд. Хас тамга – юртэмсын бүхы байдалай эхэ болохо алтан наран гэнэ. Нара зүб эрьедэг хас тамгата хээ “түмэн наһата” гэдэг, харин нара буруу эрьеһые ёндон хас хээ, үгышье һаа “түмэн жаргалан хээ” гэжэ монгол эрдэмтэн Дулам С. тэмдэглэнэ. Түмэн жаргалан гэһэн энэ хээгэй нэрэ буряад зон соо ехэ дэлгэрэнхэй гэжэ нэмэе. Мүнөөнэй залуушуул “түмэн наһата” гээ һаа, ойлгохогүйдөөшье болохо. Энэ хээ гэрэй бараанда, бурханай шэрээдэ, аяга амһартада байдаг. Түмэн жэлдэ түлиһэн гал гуламтатнай унтарангүй, түрэһэн үхибүүдтнай түмэр мэтэ бүхэ байг лэ гэһэн удхатай болоно. Түмэн жаргалан хээ ондоогоор үлзы утаһан хээ гэгдэдэг.

Үлзы утаһан хээ. Олзо оруулха, бүхы һайниие ерүүлхэ гэһэн хүсэлэн. Гэр барилгын хана, үүдэн, шэрдэг, ном бэшэгэй хабтаһан, хэтэ хутага болон аяга амһарта дээрэ һиилэн зуража энэ хээгээр дүрсэлдэг. Буряад урлалда зуугаад гаран янзын үлзы утаһан хээ байдаг гэжэ эрдэмтэд тэмдэглэнэ. Эгээл мэдээжэ үлзы хээ гэхэдэ: дабхар үлзы, набшаһан үлзы, сэсэгтэ үлзы, бүтүү үлзы гэхэ мэтэ. Үлзы зангяа хүн зүүдэг. Үлзы Энэдхэгһээ гарбалтай, Буддын шажанда найман тахилай нэгэн. Монгол академик Б.Ринченэй һанамжаар энэ үлзы хээ Буддын шажанай Буряад орондо нэбтэрэн ороһон үёор, 18-дахи зуун жэлдэ буряадуудта мэдээжэ болоо гэгдэнэ.  Монгол эрдэмтэн Лунтэнгийн үгөөр үлзы хээ монгол ёһо заншалда хабаатай гэгдэнэ. «Монголы на ночь аккуратно складывали и завязывали свой кушак в форме «улзы» перед тем, как класть его под подушку» (Лунтэнгийн, с. 9).

Хаанай бугааг ¯¯, хатан һиихэ  гэһэн хээ угалза. Энэ хоёр хээ хаан хатанай, эрэ эмын арга бэлиг хоёрые түлөөлнэ. Абдар хайрсагай, шэрээгэй нюур талын зураг, барилга, дасанай шэмэглэл болодог, баян, зол жаргал, эб найрамдал түлөөлдэг.

Ланза хээ  – хоёр тээшээ шэглэһэн гурбан һорболжотой жаданууд. Сонхын хаалтада, үүдэндэ олонхидоо зурадаг байһан. Дээрмэшэн, дайсанһаа гэр гуламтаяа аршалха үлзытэй.

Гуталай зуузайн шэрээһэндэ хахад зоод угалза байгаа. Энээнэй удхань Чингис хаан дайсанаа дараад, тэдэнэй һүлдэ зоод тамгыень хахалаад, гуталайнгаа зуузайда шэрэхыень, мүн дүрөөгэй улада һиилэхые захирһан гэдэг. дайсанайнгаа һүр һүлдые минии арад түмэн хэтэ мүнхэдөө һүеылдэн, доро дараад ябана гэһэн удхатай юм.

 

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха

Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>