Геометрическэ дүрсэтэй тамганууд

Геометрическэ дүрсэтэй тамганууд гэхэдэ: гурбалжин, дүрбэлжэн, шоо дүрбэлжэн (куб), түхэреэлһэн дүрсэ гэхэ мэтээр илгаруулнабди.
Аман зохёол, илангаяа түүхын уран зохёол дотор дүрсэ хэлбэриин тэмдэг хоморхон гэжэ хэлэжэ болоно. Yльгэрэй баатарнуудай дайгаа дараад, албата зоноо сүлөөлөөд, заяанай нүхэрөө нютагаа абаашаха болоод хэлэдэг үгэ гэхэдэ:
«Гурбалжан зураhан газартамни үнжөөрэйт,
Дүрбэлжэн зураhан газартамни хонооройт».
Эндэhээ уламжалан хэлэбэл, гурбалжан зураhан газар үдэрлэхын тэмдэг, дүрбэлжэн зураhан газар хонохын тэмдэг. Хүн hэеы гэрэйнгээ үрхэ hүни болоходо дүрбэлжэнөөр хаана. Yглөөгүүр үрхөө татахадаа гурбалжанаар татана.
Буряад зонтой гарбал нэгэтэй монгол арадай тамганууд тухай эрдэмтэн Дулам С. ехэ һонирхол татамаар бэшэһэн байна. Энэ эрдэмтэнэй ном дээрэ үндэһэлэн, нэгэ бага өөрынгөө һанаа оруулая.
I — бодоһон зурлаа тамга – хадаһаа бууһан дошхон урасхал.  II – бодоһон дабхар зурлаа тамга – үндэрһөө эршэлэн бууһан дошхон урасхал.
Зүб хараһан хэрээһэн тамга – хоёр модо үрижэ, утаа гаргаха гэһэн удхатай.
Буйлан – үхэр, тэмээнэй хамарта хэхэ модон. Y – бодоһон буйлан тамга. Хүсэ шадалтай гэһэн удхатай. Дороо шэрээтэй буйлан тамга – нүүдэл һуудал бата бэхи гэгдэнэ” (Дулам С, 3 боти, 46-49)..
Дүрбэлжэн тамга. o. Газарай тэмдэг гэжэ хэлэхэ байнабди. Гэршэ болгон эндэ үльгэр домог табия. Урда сагта юртэмсэ бии болгоохо гэжэ Бурхан багша мэлхэй дээрэ шара шорой сасажа газар бутээгээ. Мэлхэйн арадахи хуягынь дүрбэлжэн hэн тула, газар дүрбэлжэн дүрсөөр бүтээгдэбэ.
Галтай дүрбэлжин – гал гуламата гэhэн удхатай. Нүхэтэй дүрбэлжин – нарата юртэмсэ гэhэн тэмдэгтэй. Эшэтэй дүрбэлжэн – хий мориной тэмдэг. Хүлтэй дүрбэлжэн – тэгшэлээтэй үрхэ hүниин амгалан гэhэн удхатай. Yрөөhэн эбэртэй дүрбэлжэн – татаатай үрхэ, үдэрэй амгалан гэhэн удхатай. Дабхар шэрээтэй бодоhон дүрбэлжин хайшаашье хазайхагүй, хэм тэгшэ амгалан байдал тэмдэглэнэ. Бодоhон, холбоhон ба hүүлтэй хоёр дүрбэлжин. Ханын хээ. Ханата гэрын үлзы. Нүүхэ, hуухын жаргал. Хэбтэhэн холбоhон дүрбэлжин ханитай хүнэй үлзы жаргал гэhэн удхатай.
Гурбалжэн тамга. ê Өөдөө хараһан гурбалжин гал гэһэн удхатай. Гал буряад зондо 3 тоотой холбоотой гэдэгбди. 3 Ехэ Гуламта, 33 сусал гэдэг. w Хажуу тээшээ хараһан гурбалжан агаар гэһэн удхатай. s Хүмэриһэн гурбалжин тамга – дайсаниие айлгаһан зэбэ болоно. Дотороо зүб, буруу дэгээтэй гурбалжин тамга – зүб дэгээтэй, олзо омог үлзы хэшэг оруулха, буруу дэгээтэй гай гарза хааха удхатай.     Гурбалжан тамга, ондоогоор “шойнжин” тамга гэдэг. Тэнгэри, газар, хүн гэһэн удхатай. Һара шэрдэгтэй гурбалжан тамга – юртэмсын харанхые үлдэхэ гэһэн удхатай. Хахадынь сагаан, хахадынь хара гурбалжин тамга – үдэр һүниин, хара сагаанай ээлжээлхэ оршолон гэгдэнэ.
Түхэреэлһэн тамга, наран тамга. ¡ Буряад урлалда түхэреэлһэн дүрсэ нэн түрүүн наран гэгдэдэг. Сахариг тамга, гарьха тамга үхэр малда табидаг. Түхэреэлһэн хээ шэмэг зүүдхэлдэ, эд бараанда, эрэ хүнэй зэр зэмсэгтэ оло дахин хэрэглэгдэдэг, юундэб гэхэдэ «найман хултэй Налхан эжымнай» маанадаа аршалжа ябаг лэ даа гэһэн удхатай гэжэ һанагдана. «Мотив кругов – солнца и луны – является превалирующим среди других в бытовом орнаменте.бурят». (Г.Р. Галданова, 1987, 20).
○ƒҺара дээрэ наран байһан хээ угалза бидэ байгаалиһаа гарбалтайбди гэһэн удхатай.
d Шэрээ дээрэхи наран бидэ хуу хүн түрэлтэнбди гэгдэнэ.
U  Хэрээһэн тамга. Хэрээһэн дүрсэ галай тэмдэг гэжэ хэлэе. Хоёр модо дабхасуулан үрижэ, гал гаргаха эртэ урдын арга боложо болоо. Хэрээһэн баян байдал тэмдэглэнэ. Урда сагта хэн гал гаргадаг байгааб, тэрэнэй хамагай баян гэжэ тоолодог байһан гэжэ һанагдана.
Буряад бөөгэй шанарай ёһололой үедэ газарта галай үнэһэн дээрэнь 4 загалмай (хэрээһэн) 4 таладань хэдэг. Энэ хадаа онго сахюусанай бууха тэмдэг, газарта гал түлижэ дохёо үгэдэг эртын заншал байжа болоо. Буруу хараһан хэрээһэн тамга – дээдэхитэеэ удхань адли. Морин дээрэхи хэрээһэн тамга – аянай гал гэгдэнэ. Дугы хүреэтэй хэрээһэн тамга – гэрэй гал гуламта гэгдэнэ. Шобхо дүрбэлжэн хүреэтэй хэрээһэн тамга – үрхэтэй гал, гэрэй гал. Энэ тамга мориной зэр зэмсэгтэ байһан гэжэ Хоца Намсараевай үгөөр баталая: “Үгы, энэмни мүнөөхи Сэрэмпилдэ үгэһэн сад сой дүрөө мүн гээшэ гү? Тиихэдээ тэрэ дүрөө үгэжэ байхадаа “эндээ иимэ хоёр хэрээһэн тамгатай юм” гэжэ харуулан хэлэжэ һуугаа һэмнай, тэрэ хоёр хэрээһэн тамгань энэ байна ха юм” (Намсараев, 5-дахи ном, 253).
   Хас тамга. Хас гэһэн үгэ В. Михайлов иигэжэ тайлбарилна: “Так, слово “хас” достаточно близко по звучанию монголо-бурятскому “гал» (огонь). О том, что головчатый крест вполне мог отождествляться с огнём, наблюдается у многих народов мира” (Михайлов, 1993, 17). Нара зүб эрьелдэһэн хас тамга – эрэ хас тамга, нара буруу эрьелдэһэн хас тамга – эмэ хас гэнэ. Нара зүб хас тамга – саг хугасаанай шэглэлтэй тааруу бата бэхи оршолон. “Гал тахихадаа, тулга дороо улаан үнгөөр хас тамга зурадаг, тэрээн дээрээ модо түлеэгээ табижа галаа бадараадаг”. (Дулам, 3 боти, 62). Нара буруу хас — оршолонто юртэмсын жама ёһодо харша зүйлнүүдтэй тэмсэхэ гэһэн тэмдэг. “Ураг хуримай ёһондо шэнэ бэриие залажа асараад байхадаа, таряа будаагаар дүрбэн галтай эмэ хас зохёожа сагаан эшэгы дээрэ табидаг ёһо ерээдүйн шэнэ айлай гал гуламта болоно” (Дулам, 3 боти, 62). .
Алхам тамга. Т – бодоһон алхан тамга – хорото муу үйлые үндэһэтэйнь таһалагша гэнэ. ТТ – ниилэһэн алхам хээ. Муу юумэ дабхар хүсөөр сохиноб гэнэ. Дээрээ нүхэтэй алхам тамга юушье сүмэлжэ шадаха гэһэн удхатай.
Зэндэмэни тамга. Гурбан наран тамга – зэндэмэни тамга гэгдэнэ. гурбан сагта гурбан юртэмсын хүсэлэн бүтэжэ байг лэ гэһэн тэмдэг. Сэсэгтэ  адли зэндэмэни – гурбан зүгтэ, гурбан юртэмсэдэ урган сэсэглэг лэ гэһэн һанаан. Һара дэбисхэртэй, һүнтэй зэндэмэни – 3 сагта һара мэтэ ялагар арюун, һүн мэтэ баян амидархын тэмдэг. Дугы хүреэтэй зэндэмэни – алишье зүгтэ, зубхиста, забһарта алдуу эндүүгүй оршохын тэмдэг.
Ургамалаар нэрлэгдэһэн тамга. Ургамалын бэлгэ тэмдэг угсаатан бүхэндэ өөр өөрын шэнжэтэй. Хори буряад “хуһа модон сэргэтэй”, хонгоодор “сагдуул модон сэргэтэй” гэгдэнэ.
ÍНабшаһан тамга урган сэсэглэхэ гэһэн удхатай. Бодоһон сэсэг тамга үйлэ хэрэг сэсэглэн дэлгэрхэ гэнэ. Хоёрлоһон сэсэг тамга хоюулаа сэсэглэхэ, жаргаха гэһэн удхатай болоно. Арбай таряан үрэжэхэ гэһэн удхатай. (Дулам, III, 116).

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха

Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>