Тамга

Тамга – амитанаар, зэр зэмсэгээр болон геометрическэ хэбээр дүрсэлһэн, ямар бэ даа удхатай һүлдэ тэмдэг болоно.
“Мүнөөнэй тамга гэжэ үгэ монгол туургата арадуудай хэлэндэ түүрэг хэлэнһээ ороһон хаш. Юундэб гэхэдэ, түүрэг арадууд үни урда сагһаа хойшо энэ үгэ мэдэхэ хадаа, хөөрэлдөөндэ, бэшэгтэшье олон удхатайгаар хэрэглэдэг байгаа. Жэшээнь: түүрэг хэлэнһээ: тамга; 1) “печать, отпечаток”; 2) “знак магический”; тамгачи – “хранитель печати”, тамгала – “клеймить”, тамгалиг – “имеющийся печать (знак). Энэл үгэдэ тон дүтүүр удхатай түүрэг үгэ байха юм: “таг” – стадо; тамгала – “клеймить”. Нүүдэл ажабайдалтай түүрэгүүдэй бэшэгэй хэлэнһээ бии болохоһоо урид малнуудаа холингүй, илгаруулжа адуулхын хойноһоо түрэл зон өөһэдын тамга зохёогоод, малаа тамгалаад ябадаг һэн ха. Тиимэ тамгалалга хадаа эртэ сагай хадын шулуунда, хабсагайда бэшэһэн зурагуудтал адли үндэр наһатай болоно” (Дамдинов Д., 140). Олон зоной һанаанда тамга хадаа, адуу малаа тэмдэглэдэг онсо тэмдэг гэгдэнэ. Харин үльгэр түүхэ шэнжэлхэдэ, үльгэрэй баатарнуудай, дангинануудай зүүн гү, али баруун талада тиимэ тамга байха гэгдэнэ. “Айдурай Мэргэн хүбүүн баруун гуяынь болобол номон тамгаар тамгалуулһан гэжэ, Эжи Мүнхэ хаанай Эрхэ Сүйбэн тайжиие баруун хүхэнэйнь доро хурабша тамгаар тамгалуулһан гэжэ. Агуу Ногоон басаганиинь ахайяа тамгаар тамгалуулһан хүн, номон тамгаа үзүүлэбэл….” (Айдуурай Мэргэн, 1962, 145). Эндэһээ уламжалан хэлэбэл, тамга илангаяа баруун талада оршодог байһан. “Это правая половина тела, вероятно, в силу того, что она считалась чистой, светлой стороной, олицетворением жизни и добрых высших существ” (Михайлов, 1993, 22). Нэгэ угай, нэгэ бүлын зон нэгэ янзын тамгатай. Айдуурай Мэргэнэй ба тэрэнэй дүү басаганай тамга нэгэн, харин Эрхэ Сүйбэн тайжиин ондоо гэгдэнэ.  “Люди с синей отметиной” гэжэ һая монгол кино гараа. Чингис хаанай хүхэ тэмдэг монгол буряад угсаатанай онсо тэмдэг болоно. П.П. Хороших гэжэ эрдэмтэн эхирид, булагад болон хонгоодор угсаатанай 33 тамга тэмдэгүүдые оложо шэнжэлээ. В.А. Михайлов хори буряадуудай ажабайдал дээрэ үндэһэлэн 77 тамга тэмдэгүүдые олоһон юм.
Энэ эрдэмтэнэй ород хэлэн дээрэ бэшэһэн мэдээсэлнүүдэйнь нэгэ заримые дурдан (Михайлов, 1993, 7-14), өөрөө ном соо олоһоноо, хүн зонһоо дуулаһанаа нэмэлтэ болгон оруулнабди:
∞ Нюдэнэй шэл тамга. Олзо хэшэгэй арга олохо. Найман тамга. Найма тоодо адли тамга.
YШарбууна тамга. Эрхим һайн гэгдэдэг.
რ Морин тамга. Хори буряадай галзут угай ураа “даагай” байһан. Морин, дааган г.м. арад зоной ажабайдалда горитойхон нүлөө үзүүлһэн гэжэ бидэ мэдэнэбди.
Бүреэ тамга. Гоё һайхан хүгжэм хамаг юумэнэй дээрэ гэһэн удхатай.
Һабар тамга. Хун шубуун эхэтэй хори буряад болон хонгоодор угсаатанай хэрэглэдэг тамга.
Жараахай тамга. Загаһан бүхы амиды түрэлтэнэй эхэ гэгдэдэг. Бэлиг болон үрэжэлэй шэмын тэмдэг.
Загаһан тамга. Эреэн гутаар эхэтэй эхирит угсаатанай тамга. Һонор һэргэг байхын тэмдэг.
[Түхэреэн загаһан тамга. Хара сагаан хоёр загаһан сахариг болоно. Буддын шажанда элбэгээр хэрэглэгдэдэг. Арга бэлиг тэгшэ ниилээтэй гэһэн удхатай
Өөдөө хараһан могой тамга. Хэбтэһэн могой тамга. Гай гарза гаргаха гэнэ.
Ошор тамга. Дамаари тамга. Толгой түрүү, эхин түрүү гэгдэнэ.
Номон тамга. Халдаһан дайсанһаа айхагүй.
Һурша тамга. Дайлалдахадаа бэлэн гэһэн удхатай
Дүрөө тамга. Бү ябагадаг гэһэн удхатай.
Таха тамга. Олон зөөри тогтоохо, олзо омог оруулха гэнэ.
Горьёо тамга. Эд зөөриёо горьёолжо, тогтоохо гэһэн үлзытэй
Зэндэмэни тамга. Гал мэтэ бадархын тэмдэг.
Табисатай зэндэмэни тамга. Гурбан сагта эмдэрэнгүй бата бүхэ оршохын тэмдэг.
Шуулжан тамга. Шуулаһан шэнги дүрсэнүүд (гурбалжан, дүрбэлжэн г.м.)
Тооно тамга. Олзо омог оруулха тэмдэгтэй.
Түлхюур ба суурга тамга хүнэй хэшэг буян алдуулхагүй гэнэ.
Бугааг тамга. гоё һайханай тэмдэг.
Хайша тамга. » Хиргаха хайшалха бэлэн гэһэн удхатай.
Түмэн жаргалан тамга. Дууһашагүй жаргал гэнэ.
Табан тэбхэр тамга. Табан дүрбэлжинүүд шатарай хюлгын маягаар хоорондоо холбоотой. Табан бодос, энэ дэлхэй гэгдэнэ.
Үлзы утаһан. Бүтүү утаһан тамга. Дууһашагүй жаргал гэгдэнэ. Бэе бэетэеэ холбогдоһон арбан тон адлиханууд түхэреэлһэн болон дүрбэлжэн тэмдэгүүд.
Мүшэн тамга. Колхоз совхозуудай бии боложо байһан үеэр тэрэ сагай гүрэн түрын һүр һүлдэ мүшөөр адуу малаа тамгалдаг байгаа.
Шүрэ тамга. Эд мүнгөөр элбэг дэлбэг байха.
Бүмбэ тамга. Бүмбөөр дүүрэн тоһон мэтэ хэшэг буян дүүрэг.
Һэрээ тамга. 3 сагта дайсанаа илаха. Хүмэриһэн һэрээ тамга – халдагша дайсанай һүр һүлдэ доройтуулха, хүмэрюулхэ.
Һам тамга. Харша дайсанай голынь һамнаха.
Бахана тамга. “Эхын алтан тооно, баабайн мүнгэн бахана” хоёрһоо хүн үдэнэ. Тиимэһээ бахана эрэ хүниие түлөөлдэг. Эрэдэ гарахагүй удаган, гэртээ үтэлһэн эхэнэр баханатай гэрлэдэг заншалтай байһан. Баханын тэмдэг – эрын эхин, гэрэй тулгуур гэһэн удхатай.
Шубуун тамга. Хурдан, түргэнэй тэмдэг.
Хүлтэй шубуун тамга. Тэнгэриһээ газарта бууха һанаан.
Ямаан тамга. Урданай ангуушадай олзо хэшэг.
Хүн тамга. Хүнэй байра байдал, ябадал.
Нюдэн тамга. Нюдэн һаруул һэргэгээр хараг гэһэн удхатай.
Зүрхэн тамга. Голто зүрхэн, амин гол гэгдэнэ.
Һара тамга. Шэнэ һая гаража байһан һарын дүрсэ. Хэм тэгшэ гэрэлтэй байха ажабайдал гэгдэнэ.
Хоёр дабхар һара тамга. Һарын дүүрэн гэрэл гушан хоног соо арьбидаха гэгдэнэ.
Эдэ тамгануудһаа гадна үзэг тамганууд байһан гэжэ хэлэе. Монгол, буряад түгэд, ород үзэгүүдтэй тамганууд олон байһан. Түгэд, монгол үзэг тамганууд 19-дэхи зуун жэлэй эхин багаар дэлгэрэнхэй байһан. Ород үзэг тамга 19-дэхи зуун жэлэй тэгэндэһээ эхилжэ мүнөө хүрэтэрөө хэрэглэгдэдэг. Манай баабайтан үхэртөө “Ц” үзэг табидаг байһан. Обогойнгоо түрүүшын үзэг табина гэжэ ойлгонобди. Гансашье бэшэ, олон үзэгүүдһээ бүридэһэн тамганууд байдаг.

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха

Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>