Улаан үнгэ

Урда сагта хада хабсагай дээрэ зурагдаһан зурагууд улаан үнгэтэй байһан. Иимэ ушарһаа улаан үнгэ элинсэг хулинсагуудаймнай гол үнгэ байһан гэжэ ойлгонобди. Ажамидаралай үндэһэн болохо наранай үнгэ улаан.

«Улайран толорхо гэжэ наран гарадаг,

Ухамайлан ухаарха гэжэ хүн түрэдэг».

Нара «улаан» гэдэг, мүн баһа «алтан шара нарамнай» гэдэг. Шара наран гэжэ үдын нара, хараха аргагүй ялагар халуун нара нэрлэдэг. Үглөөгүүр ба үдэшэ тэнгэри улайрдаг, тиимэһээ үглөөнэй ба үдэшын нара улаан гэдэг.

Түүрэг арад өөһэдыгөө нарата улад гэжэ нэрлэдэг, харин буряад зон гэр бүлэ соомнай тэды халуун амин гэдэг. Халуун гэһэн үгэ, манай һанахада, бүхы юртэмсые халаадаг галай, наранай улаан үнгэтэй холбоотой.

Улаан үнгэ шанар hайтай, дэмбэрэлтэй гэhэн удхатай. «Хормойн улааниие хараагүйб, хотын улааниие харааб» гэжэ хүбүүндээ һамга абхуулжа байһан эсэгэ хэлэнэ. Эндэ бэеынь һайханиие хараагүйб, уг гарбалынь харааб гэһэн удхатай гэжэ Лодон Линховоин хэлэнэ.

Хүн бүхэн жэл мэнгэеэ мэдэхэ ёһотой. Долоон улаан мэнгэ, юһэн улаан мэнгэ гэжэ байдаг. Улаан мэнгэ наран мэтэ энхэ амгалан гэһэн тэмдэгтэй.

«Хүрин улаан шарайтай

Хүрзын шэнээн шүдэтэй» (Абай Гэсэр, 163).

«Улаан наранай түһөөтэй

Урмай – гоохон хатан лэ» (Абай Гэсэр, 176).

«Түмэн улаан хүбүүдээр

Түрын хүндэ түхеэрүүлжэ,

Мянган улаан бэреэдээр

Мяха архи бэлэдхүүлжэ

Хариһаа бууһан хадамуудаа

Угтан хүлеэн буулгаба» (Намсараев, 1988, н.3, 84).

«Түмэн хүнэй һүр дараха,

Түхэреэн улаан шарайтай

Мянган хүнэй һүр дараха

Мандаһан улаан шарайтай

Эрын юһэн эрдэм түгэсэһэн

Эрын һайн хүбүүн болоорой!».

Дээрэ хэлэгдэһэн үгэнүүд улаан шарай бүхэ, элүүр, һайн гэжэ тэмдэглэнэ. Шударгы бэрхэ Гэсэрэй баатар Буйдан-Улаан гэжэ нэрэтэй. Улаан хүбүүн, улаахан басаган гэжэ һайн шэнжэтэй зониие хэлэдэг. Сэлсэгэр улаан, монсогор улаан сэбэр гэһэн удхатай. Энэ ушар буряад поэзи гэршэлнэ:

«Үндэр улаан бэриие

Үтэлхэ наһандаа зараагүйб,

Һaйхан хүүгэн ашые

Һaлга гартаа үргөөгүйб» (Цыдендамбаев, 2002, 169).

«Улаахан бэриингээ нэрэһэн арзада

Үндэһөө харадаг үбгэдэй юрөөл

Үглөөдэрые зүгнэдэг найдалынь һэн» (Раднаева, 1993, 45).

Улаан зүһэтэй мал һайн, өөрэ байдаг. Лусуудта үргэхэдөө, уб улаан үнеэнэй һү үргэдэг. Улаагша үнеэнэй һүн шэмэтэй, үдхэн байдаг һэн тула иимэ үреэл хэлэдэг байгаа бэзэ:

«Улаагша үнеэнэй ерэхэдэ,

Һуулга барин угтаарай.

Ураг эльгэнэй ерэхэдэ,

Уураг улаан сайгаар угтаарай».

Номууд сооһоо олоһоноо ба өөрөө үзэһэн соносоһоноо үндэһэ болгон улаан үнгэ шэнжэлжэ үзөөд, танай анхаралда иимэ холбоо үгэнүүдые дурадханабди. Ургажа ябаһан улаан бургааһан гэжэ үхибүүд тухай хэлэгдэдэг. Улаа бутарха гэжэ, пеэшэнээ гэртээ ехээр түлэхэдөө хэлэдэг. Улаан мяхаараа, улаан нюураараа гэжэ бүхы бэеэрээ, бүхы сэдьхэлээрээ юумэндэ шармайн ородог хүниие хэлэдэг. Улаан мяхан дууһаха, улайха нюур дууһахагүй гэһэн үгэ һэшхэл тухай хэлэнэ.

«Уур сухалаа тогтоожо,

Улаан голым хайрлыт» (Монголдохи буряадуудай үльгэрнүүд, 1992, 15). Адуушан Зэбэлдэр иигэжэ хаан Хашигтые гуйна. Улаан голдоо хүрэхэ, улаан голоо шобторуулха, улаанхан голоороо болохо гэһэн холбоо үгэнүүд соо улаан гол бүхы зүрхэ сэдьхэл, ухаан бодол, амин гол гэһэн болоно. Үльгэр соо «улаан голһоо» гадна «сагаан гол» гэһэн үгэ бии юм байна. «Утаһанай шэнээн улаан, хилгааһанай шэнээн сагаан голтой» Богдо Жангар хаан байба гэжэ хэлэгдэнэ. (Монголдохи буряадуудай үльгэрнүүд, 1992, 16).

Улаан шулуун дээрэ ургамал ургуулха гэһэн үгэ баримтагүй газарта баримта бии болгоохо гэһэн удхатай. Ехээр хүнэй халуурхада «улаан дүлэн» болотороо халуураа гэдэг.

Улаан зайдаар ябааб гэхэдээ, эмээлгүй ябааб гэнэ. Хара-Зутан ноёной гурбан зуун сэрэгүүд «эмээл оложо ядаба, улаан зайдаар талииба» (Абай Гэсэр, 131).

Үльгэр онтохонууд соо иимэ улаан үнгэтэй холбоотой үгэнүүдые олобобди: «аржагар улаан шэнэhэн, һухай улаан ташуур» (Тороев, 1994, 28), «улаан тооһон, зэд улаан гааһан, загал улаан һогоон, шуһан улаан гол, багса улаан дүнсэ г. м.» (Абай Гэсэр).

Буряад арадта шуһан түрэл болохо эхын түрэл улаан үнгөөр тодорхойлогдоно. «Нагасын тэнгэри дээгүүр» гэжэ түрэ хуримай болоходо, тон түрүүн уряал айладхаха, дүхэригэй түрүүдэ нагсанараа һуулгаха, түрүүшын дээжэ сай аягалдаг байгаа. Сэсэ мэргэн арадай үгэнүүд сооһоо иимэ оньһон үгэ дээрэ хэлэгдэһэниие батална:

«Уһанай эхин булаг,

Хүнэй эхин нагаса».

Улаан үнгэ ехэнхидээ һайнай шэнжэ, гэбэшье иимэ холбоо үгэнүүд буряад хэлэндэ бии. Улаан зээрдэ болобо гэхэдээ ехээр архи ууба гэһэн удхатай. Абарга Мэлхэй Хэедээр Мэргэндэ хэлэнэ ха:

«Адаг эрэ болбол гoo,

Гол таһа унажа үхэн һогтохош.

Дунда зэргын эрэ болбол –

Улаан зэрдэ боложо һогтохош.

Эрхим эрэ гээшэ һаа,

Амаа халаһанай тэды һогтохош» (Улигеры хори-бурят, 1988, 34).

Аймшагтай нюдэ үльгэр соо «горьё улаан нюдэн» гэдэг. Ходо наншалдажа ябадаг хүнэй гар улаан, муу юумэ хээд, баригдашабал, хүнэй нюур эшэһэндээ улайдаг. Энээн тухай иимэ оньһон үгэ бии:

«Зайраа хүнэй гар улаан,

Зэмэтэй хүнэй шарай улаан».

Эндэһээ дүн гаргажа хэлэбэл, олон арад зондо улаан үнгэ хадаа баярайшье, гашуудалайшье тэмдэг гэжэ хэлэнэбди. Ехэнхидээ буряад зон улаан үнгэ ехэ эльгэлдэг байһан гэжэ ёһо заншалнууднай, үльгэр туужанууднай гэршэлнэ. Жэшээнь, үльгэр соо ууган сагаан, тээли улаан гэжэ ехэ болон дунда үринүүдээ нэрлэдэг байһан.

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха

Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Доминикана о туризме Мальдивы