Байгаалиин шэнжэ

Хэр угһаа хойшо мал хаража ажамидардаг буряад зоной ажабайдал эхэ байгаалитаяа нягта холбоотой.

Наранай шэнжэ. Нара руу хаража угаадаһаяа хаяхагүй, хургаараа заахагүй, нара өөдэ хандан мориёо харахагүй. Урданай буряад зон нараяа хүндэлжэ эхэ, һараяа эсэгэ гэжэ мүргэдэг байһан. Тиимэһээ гэрэлтэй, наратай байгаанда үйлэ хэрэгээ бүтээдэг, хүндэ юумэ үгэдэг гэгдэнэ. Наранай ороһоной хойно гэрһээ юумэ гаргахаяа сээрлэдэг байгаа.

Һарын шэнжэ. Шэнэ һара хурса, үзүүртэй гараа һаань, хүйтэн һара гараба гэлсэдэг, харин үзүүрынь хятаралдан байбалынь, дулаан һара болохо гэжэ зүгнэдэг.  Шэнэ һара манаран, хүреэтэн гарабалынь, хүйтэн болохо гэдэг.

“Хүйтэн һарал ха зүгөөр –

Хүреэтээд байна, манатай!

Урданай хүнэй үгөөр,

Уршагтай байха, зудтай” (Дондогой, 2013, 44) .

Һарын туяада һүниндөө дайрагдахаяа сээрлэдэг. Хэрбэеэ дайрагдабал, үбшэн хүрэдэг, гэмэлтэдэг гэжэ үнэншэдэг. Энэ ушар магад “Һарын басаган” гэһэн онтохонтой холбоотой байжа болоо. Арбан табанай малагар һарын гараад байхада, нэгэ залуу басаган һүни уһанда ошоо ха. Голой эрьедэ һарын туяада ехээр дайруулжа, хүнэгөө баряад һарын туяагаар дамжан дээшээ гарашаһан түүхэтэй.

Тэнгэриин шэнжэ. «Орохо тэнгэриин орой соорхой, хариха тэнгэриин хаяа соорхой» гэдэг.  Тэнгэриин хаяагай хоорондо үүлэн байбал, бороолхо. Хэрбэеэ хэдэн үдэр өөдөө шэглэһэн үүлэн байбал, шуурган болохо.

Бороогой шэнжэ. Үүлэн газар дээгүүр нүүбэл, бороо орохогүй» (Линховоин, 1972, с.15). Бороон өөхэтэхэдөө олон үдэр ородог. Бороо үдэһөө хойшо оробол, бүхэли һүниёо үргэлжэлдэг. “Орой бууһан айлшан хоногтоо ерэхэ, орой эхилһэн бороо орохоор ерэхэ” гэһэн сэсэн үгэ бии. Үбэлдөө гэрэй сонхонуудай ургамалай угалзанууд олон байбал, бороотой нажар болохо. Үглөөгүүр шүүдэртэй байбал.бороо орохогүй гэдэг. Үглөөнэй манан өөдөө хөөрэбэл, бороо орохо, доошоо унабал, бороолхогүй. Бимба гарагай үдэр, бороо саһан оробол, долоон хоног соогоо үргэлжэлхэ.

Һалхинай шэнжэ: Хойто зүгһөө һалхилбал, бороо орохогүй, урдаһаа ба баруун тээһээ һалхилбал, бороо орохо. Хуй һалхинда дайрагдабал ёротой, саа үбшэн дайраха гэдэг. Бэеэ хамгаалжа “хуй, хуй, хутага шүбгөөр хадхагдыш” гэдэг байһан. Үзүүртэй юумэн эндэ муу юумэ зайлуулха гэһэн һанаан болоно.

Галай шэнжэ: Буряад айл бүхэн гал айлшаниие зүгнэдэг гэжэ мэдэхэ. Галай согой түхэлөөр тарган айлшан гү, али туранхай гү гэжэ мэдэдэг. Айлшанаа эдеэлүүлээд (тоһо үргөөд), унтари үнэһөөр бэлдэжэ унтуулдаг. «Рассказывают, будто однажды недобрая женщина, увидев в очаге уголёк, очень рассердилась: «Ах, эти гости, как они мне надоели!», воскликнула она, схватила щипцами уголёк и выкинула в ведро с водой. На другой день пришла весть: дочка её ехала в гости к родителям, но утонула в реке. Так огонь наказал за непочтение к нему. Дух-хозяин огня представляется провидцем, умеющим говорить. Если он говорил утром – к плохим вестям, вечером – к хорошим вестям и гостям.» (Галданова, 1987, с. 23). Галай ехээр таршаганаса носоходонь, галнай хөөрэлдэбэ, айлшад ерэхээ һанаа гэдэг. Гал дээрээ уһа адхабал, ехэ нүгэл гэгдэдэг. «Потушить огонь очага водой – означало прервать жизнь человека, семьи» (Галданова, 1997, с 60). Яхад зон баһа иимэ галтай холбоотой тэмдэгтэй байһан: «Если во сне погаснет огонь в очаге, то не быть потомству» (Кулаковский, 1979, с. 63).

Уһанай шэнжэ.

Уһа руугаа анхан сагһаа хойшо манай буряад зон муу юумэ оруулхаяа сээрлэдэг байһан.

Газарай шэнжэ.

Үндэр үбсүүгүй уулын хажууда байхаяаа урданай зон сээрлэдэг байһан. Альбан шүдхэрэй орон гэжэ сэдьхэдэг байһан. Бухын малтаари мэтэ уулые эрлигэй орон гэжэ тайлбарилдаг байгаа. Буряад зон сонхо үүдэеэ нуур гү, али гол горхон руу харуулжа баридаггүй байһан. Юундэ сээрлэнэб гэхэдэ, урданай үбгэдэй хөөрөөгөөр, уһан ород эзэтэй гэгдэдэг. Олон харгын уулзуур газарые буряад зон сээрлэдэг. Шүдхэрэй ябадаг газар гэжэ минии танил нэгэ хүгшэн хэлээ һэн.

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха

Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Тут скачать новинки музыки onlinemusic.com.ua