Ургамалай шэнжэ

Сэсэг ургамалай шэнжэ: Хабартаа ургын ехээр һалбарбал, зунай эхиндэ бороотой болодог.

Модоной шэнжэ: «Хасуури болон хуша модо, хүхэ мүнхэ модо үлүүсэ ехээр тайрабал, үри хүүгэдтэнь муу гэгдэдэг» (Галданова, 1987, с. 31). «Набшаһадай удаан шарлахагүйдэнь, саһатай үбэл болохо гэгдэдэг» (Линховоин, 1972, с 15). Ганса модо сабшахагүй, эзэтэй байжа болохо. Ганса модоной һүүдэртэ һуужа, хэбтэжэ болохогүй, энэ модондо адли наһаараа гансаараа ябаха гэһэн тэмдэг болоно.

  1. Ан амитанай, шубуу шонхорой шэнжэ

Морин. Мориной хурхирбал, шуурган болохо. (Линховоин, 1972, 15). “Морин һайниие зүгнэжэ заадаха, мууе мэдэжэ турьяха” (Номтоев, 32). Эмээлтэй морин хүльбэрхэдөө, мууе заана гэжэ ойлгооройт. Хүзүүндээ хурга зузаан монсогтой морин ба үхэр һайн дэмбэрэлтэй гэжэ тоологдодог.

Хонин.

Хонид һалхинай урдаһаа бэлшэбэл, һайн үдэр болохо. «Хэрбэеэ эшэгэ хурьгадай наадабал, хонидой мүргэлдэбэл, бороо һалхин болохо» (Линховоин, 1972, с.15). Хониной хошхоногтой үлүү мяхан байбал, хониной хэшэг гэгдэдэг.

Үхэр. Хэрбэеэ үхэр мал сэлмэг үдэр һүүлээ үргөөд гүйлдэбэл, бороо болохо. Малай эртэ бэлшээриһээ бусахадань, хүйтэн болохо гэжэ зүгнэдэг. Аян замда гарахада, хүйтэн хушуута үхэр ямаан зүүн гар талаһаа урдуурнь гарабал, үгышье һаа хүндэлэн зогсобол, ехэ муу. Анхандаа хүүе хүдөөлхэдөө, сар хүллөөд хүдөөлдэг байһан. Юундэб гэхэдэ, үхэр доодо дэлхэйтэй холбоотой. Хэрбэеэ дээдэ дэлхэйтэй холбоотой морёор хүүе хүдөөлбэл, мориёо ламада үргэдэг заншал байгаа. Орой һүни 12 сагһаа хойшо газаа байһан үхэр мөөрэбэл, баһал муу. Мал бэлшээридээ гарахадаа, гэр тээшээ гэдэргээ хаража мөөрэбэл, муу. Эрэ тугал, хурьган үлгөөтэй хүнэй хубсаһанда гү, али хүндэ собхорбол, муу.

Нохой. Үлэгшэн нохой айлда ерэжэ түрөө һаа, һайниие харадаг. Улин хусаха нохой, уйлан харааха эхэнэр гэр бараанда харша. Нохой һүүлээ хазаха гээд, хөөрсэгэнэн эрьелдэбэл баһал муу даа. Нохойнгоо гэрээ тойрожо, юумэ намнаһан шэнги боложо хусабал, муу юумэ хараа гэжэ ойлгохо хэрэгтэй. Юунэйшье үгы байхада, нохой гангинаад, гэр соогоо орожо хоробол, муу. Нохойн үхэхэдэ, һүүлынь отолжо, амандань тоһо үмхүүлхэдээ, эрьежэ хүн түрэлөө оло гэһэн һанаан болоно. Юундэ нохойе хүн түрэлтэй гэдэг байгааб гэхэдэ, нэгэ шабараар хүн ба нохой хэгдэһэн гэһэн домог  бии юм. Буряад таабари ба оньһон үгэнүүд соогуур нохойе хүн дүрсөөр дүрсэлдэг. Жэшээнь: “Хойморто Хотой баян, дунда Дурлаа хатан, үүдэндэ үншэн Самбуу”. Хэд бэ гэхэдэ, бурхан, пеэшэн, (үншэн Самбуу) нохой болоно. Дүрбэн нюдэтэй хара нохой һайн гэгдэдэг.

Миисгэй. Хайшаа хараад миисгэй нюураа угаанаб, тэрэ зүгһөө танайда айлшан ерэхэ. Гэртэ хододоо байдаг миисгэй гэрһээ тэрьелэн ошобол, муу.

Тахяа түмэн зоной нюдэ нээдэг эртэшэ амитан болоно. Тахяа урда сагта амаргүй һүрөөтэй тугас шубуундал һүүлтэй байһан. Тугас шубуун урдандаа  богонихон һүүлтэй һүр һүлдэгүй амитан байһан ха. “Нэгэ һүни һайхан һүүлээ үгыш даа. Найр нааданда гоёоод ерэхэм. Үглөөгүүр эртэ амитан зоной һэрихын урда асаржа үгэхэб” – гэжэ тугас шубуун хэлэбэ. Тахяа нойр муутайхан хоножо, үүр сайха үёор “тугас, ши минии үдэ һүүлым асараагши гэжэ” гэжэ хашхарһан юм. Тиихэдэнь тугас шубуунай бараа харааньш харагдаагүй” гэжэ буряад онтохон соо бэшээтэй. Тахяагай үүр сүүрээр донгодожо байдаг ушар хадаа, тугас шубууе дуудалга болоно. Харин һүни дунда тахяагай донгодобол муу гэлсэдэг. Энэ тахяагаа үгы хэхэ хэрэгтэй.

Үнэгэн. Үдэр үнэгэнэй хусабал, муу.

Шоно. Хото хорёо соо шоно хони мал барибал, муу

Боро гүрөөһэн, буга болон хандагай. Ой модон соо байдаг ангууд айлай газаа ерэхэ ёһогүй. Харин Г-Д. Дамбаев иигэжэ бэшэнэ: «Боро гүрөөһэн, буга болон хандагайн хадаһаа буужа танайда ерэбэлнь, миинтэ мяхан өөрөө ерэбэ гээд, бү алагты. Харин тэрээндэ туһалагты. Ушар юуб гэхэдэ, ан арьяатанһаа тэрьедэжэ гү, али һай һанажа ерээ гээшэ”..

Шандаган. Хэрбэеэ шандаганай энгэр тала руу харгы хүнай баруун ундэлэн гүйбэл, олзын хэшэг.

Бүбөөлжэн айлай газаа ерэжэ, хото хорёо дээрэ дуугараа һаань, муу.

Шаазгай. Зүндөө мэргэн амитанай тоодо шаазгай ородог. “Эртэ сагта хоёр бурхан хүнэй сэдьхэл зохёожо хэхэ һанаатай байбад. Нэгэдэхи бурхан хэлэбэ: “Хэрбэеэ хирээ шэнги хара болгооболнай, шолмос шэнги муу һанаатай болохо”. Хоёрдохи бурхан хэлэбэ: “Хэрбэеэ хун шэнги хүн сагаан сэдьхэлтэй болобол, эдихэ ууха юумэеэ амитанда хубаажа үгөөд, өөрөө үлдэжэ үхэхэ болоно”. Тиимэһээ хүнэй сэдьхэлые шаазгай шэнги алаг болгоое гэжэ тэдэ хоёр хэлсэбэ” (Дулам, IV, 124). Шаазгайн айлай газаа үглөөгүүр дуугараа һаань, хэлэ аман болохо гэдэг. Харин энэ шубуунай баруун урда зүгһөө ерэжэ шаханахадань, айлшан ерэхэ гэжэ зүгнэдэг. Гэрэй сонхо мүргэжэ, шубуунай унабал – муу ёро заана гэдэг.

Шара шубуун. Урда сагта бурханай зулын шара тоһо хулуужа эдиһэн нүгэлтэй. Тиигээд баригдахадаа, гэршэ шубуудые айлгаха гэжэ шара шубуун нюдэёо бэлтылгэхэдэнь, бурхан шара тоһо нюдэ руунь сасажа: “үдэр хулгай хэһэн хадаа, үдэртөө хараха аргагүй боло” гэжэ хэлэһэн түүхэтэй. Энээнһээ хойшо һүниндөө ногоон шара нюдөөрөө хаража, ёро зүгнэжэ байдаг шара шубуун гэлсэдэг.

Хирээ.

“… улай бэдэржэ ябадаг муу ёротой шубууд” (Санжин, 31).

Борбилоо. Ниидэжэ ябаһан борбилоо, харааслгай гэхэ мэтын шубууд хүниие дайран гарабал, муу. Айлай үүдэн дээрэ борбилоо үндэгэлөө һаань, муу гэдэг.

Ангир. Эжэлээрээ ябаһан ангир шубуу алабал, үлэһэн ангирай хараалынь хүрэхэ юм. Шубуудай үндэгэндэ гар хүрэхэёо урданай буряад сээрлэдэг байһан. Шубуунай хараал хүрэхэ гэжэ этигэдэг байһан.

Хараасгайн үүр эбдэбэл, нюурта үүн гарана гэжэ этигэдэг байһан. Хараасгайн үүр газарта унаад хэбтэбэлынь, дээгүүрынь гараха хорюултай байһан. Ушарынь юун бэ гэхэдэ, хараасгай эртэ нэгэ сагта хүндэ гал оложо үгэһэн буянтай.

Уули. Уули шубуунай гэр бараан дээрэ һуужа дуугарбал, муу гэжэ ёрлодог. Юундэб гэхэдэ, урда сагта нэгэ баян айлай ехэ харуу басаган байһан. Наһанайнгаа хэмдэ хүрэжэ, хадамда үгтэхэ болобо. Хуримай үедэ, олон зон ерэжэ, мяха архи эдижэ, уужа байхадань, сэдьхэлынь уйтаржа, тэрэ һүниндөө бүтүү ой модон соо орожо, уур сухалдаа бүтэжэ үхэһэн гэлсэдэг. Энэ харуу басаганай һүнэһэн уули шубуун боложо, һүни бүри уйлажа, үүр сайлгадаг болоһон гэлсэнэ. Уулиин уйлалга хадаа хара амяа хараһан, харуу сэдьхэлэй дуун болоно.

Галуун.

“Аянай галууд аглаг тунгалаг агаарта зэлэ татан хушууржа, дуутай шуутайгаар урагшална. Нютагай зон тэдэниие харахадаа: “Галууд доогуур ниидэн арилна, тарган жэл орохонь ха”, - гэжэ баяртайгаар хөөрэлдэнэ” (Санжин, 172)..

Хулганаан. Хүнэй хубсаһа  хулганаан эдибэл, тэрэ хүнэй үбдэхые зүгнэдэг.

Хорото шарын гү, али зүгын гэрэйтнай хушалтын һарабша доро, мүн балкон дээрэ гэрээ барибалынь, тэрэ айлда ехэ һайн.

Баха.Бахын түрэхые харабал, үнэр баян болохо. Өөрөө үхэһэн бахые олоо һаа, хадагалха, баянай хэшэг (хэдэн үе соо баяжаха). Бахын хуурай газарта гарахада, шоргоолзоной далитай болоод ниидэхэдэнь, ута унжагай бороо болоод, гол мүрэн халиха» (Линховоин, 1972, 15).

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха

Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>