Хүнэй аяг аашаар болон ябадалаар зүгнэхэ шэнжэ

Нялха наһан. Хүнэй юртэмсэ зүн зүгнэлэй юртэмсэ гэжэ хэлэжэ болоно. Эхэһээ түрэхэһөө эхилээд лэ, хүн һайн муу зүн тэмдэгтэй гэжэ хэлэхэдэ болоно. Жэшээнь, Чингис хаан эхэһээ түрэхэдөө, баруун гартаа улаан шуһа адханхай түрэһэн гэлсэдэг. Энээниие дайн дажарай, илалтын тэмдэг гэжэ сэсэ мэргэшүүл үзэдэг байһан. Үхибүүнэй түрэхэдэ, шэхэнэйнь зузаан байбал, үгышье һаа, монсогтой байбалынь, аманай хэшэгэй, буян заяатын шэнжэ гэдэг. “Шэхэндээ монсогтойхон басага түрөөб” гэжэ минии эхэ ехэ баярлаһан гэдэг. “Энэ басаганай түрэһөөр, байра байдалнай һайжаршоо” гэжэ нагасатамни нэмэһэн. Нарай үхибүүнэй гарайнь альган зузаан байбал  хэшэгтэй гэдэг. Далын хажуудахи мэнгэ хэшэг ехын тэмдэг. Нюдэнэй доро нулимсадал адли мэнгэ зоболон, уй гашуудал амасахын ёро гэжэ бөө мүргэл һэргылдэг. Ама тойроһон жэжэ мэнгэнүүд, урал дээрэхи мэнгэ аманай хэшэг гэжэ үзэдэг. Хүлэй улада хэрбэеэ мэнгэ байбал, хари холо ошохо гү, холын хүнтэй гэрлэхэ гэһэн заяатай. Зургаан хургатай хүниие бөө болохо заяамал шэнжэтэй гэдэг. Нялха үхибүүнэй хубсаһа, һүни газаа хонуулхагүй, муу юумэн эзэлнэ гэдэг. Заабол гэртэ оруулха. Үхибүүдые харанхы бүрэнхыдэ гэрһээ газаа нэрээрынь дуудахагүй, элдэб муу юумэн нэрынь тогтоожо абаад, һүүлдэнь шубуунай дүрэдэ хубилан оруулна гэжэ бөө мүргэл этигэдэг. Үдэшын хара бүрүүлээр олон зоной ерэхэдэ нарай үхибүүд хүлгэдэг гэжэ хамаг зон мэдэдэг. Тиихэдэнь адисаар утажа арюудхадаг. Үдэшын хара бараанаар нарай үхибүүдээ абажа, айлаар зайхагүй гэлсэдэг. Заабол иимэ хэрэгэй гарабал, “хоёр хүмүүдхэһээн доошо хамар хүрэтэрынь “хара халзан туулай болоорой” гэжэ хөөдэдэг зан Милиян (милаангууд) тэнгэритэй холбоотой” ((Дулам, IV, 146). Хооһон үлгы хүдэлгэхэгүй. Нялха үхибүүд хормой дээрэ шээбэл, үриин заяа бэлэглэнэ гэдэг.

Үхибүүн наһан. Найма наһатай болотороо үхибүүд бурхад гэдэг. Тиимэһээ хүнэй һайн ябаха болобол, үхибүүд дуратай. Теэд хүнэй муудаха болобол – хүниие үзэхэ харахаяа болижо дурагүйдэдэг. Үхибүүдэй бурхад гэжэ тоологдодог хадань, эдэниие алхажа болохогүй, альгадаха сохихогүй, наадалхагүй, заяашань гомдохо. Жаа үхибүүдэй, хүлэйн ула үндэн таалабал, дахадаг болохо, гарайнь альга таалабал, хулгайша болохо, шэлэ хүзүүень таалабал, хэдэр зантай болохо. Үрөөһэн бөөрэ ходо эдюулбэл, гансаардаха, шэлэ хүзүү эдюулбэл, хулгайша болохо, муу һархинсаг эдибэл, муу зантай болохо, сэмгэ эдюулбэл, ухаан тоһоор хаагдажа, балартана. Манай жаа байхада, нюһатай болохот гээд, сэмгэ эдюулдэггүй байһан. Балшар үхибүүдэй уралаараа турьяжа наадахадань, тэнгэри задарна. Һүүдэрээ наадабал, орондоо шээнэ гээд хоридог. Үхибүүдые һуга доогуураа гаргахадань, хүсэ шадалынь бага болоно. Хүгшэн хүниие тулажа бодобол, буянаа бараха. Һам үгэжэ наадхуулбал, ама хамарынь яратана. Нохойе унуулхагүй, юундэб гэхэдэ шүдхэр энэ амитаниие унадаг гэдэг. Үхибүүнэй дулаанаар хубсалхада, хүйтэн болохоо һанаа гэдэг.  Саарһа гэртэхидтээ тараабалынь, мүнгэ абахабди гэжэ зүгнэдэг. Ала хоорондоо тонгойгоод харабалынь, ерээдүй дүүнэдээ харана гэдэг, зарима ушарта айлшан ерэхые зүгнэнэ гэдэг.

 

Хүн бэе махабадаараа болон элдэб хэрэгсэлнүүдээр зүгнэхэ тэмдэг.

Богоһо. Монгол туургата арад зоной заншалаар жаргал баяр богоһоор ороно. Богоһо дээрээ гэшхээд гү, али богоһоёо эмдээд байбал, зол жаргал хажуу тээшээ халин, ондоо тээшээ урдаха. Тува арад богоһо дээрээ һуухаяа сээрлэдэг. «Под порогом находится дух-покровитель жилища» (Потапов П. с. 161).

Малгайгаа буряад зон доро табихаяа сээрлэдэг, юундэб гэхэдэ малгай һүнэһэн хоёр нэгэн гэжэ тэдэ этигэдэг. «Монголой нюуса тобшо» соо Тэб Тэнгри Чингис хаанай дүүтэй барилдахадаа, малгайгаа галай урда унагаана. Энэ хадаа «үхэлэй тэмдэг» байгаа гэжэ эрдэмтэн Г. Галданова тэмдэглэнэ. (Галданова, 1987, с. 50). Малгайгаа өөдэнь харуулаад, табижа болохогүй. Үбшэ хабша уряална гэдэг. Малгайгаа буруу үмдэбэл ажабайдал һарюу болохо. Малгайнгаа амһарыень дээшэнь харуулжа табихагүй, мүнгэгүй байхын тэмдэг.

Бүһэёо доро хамаагүй хаяхагүй, зангидаад дээрэ табиха, юундэб гэхэдэ хүнэй һүлдэ, хий морин бүһэндэнь байдаг гэжэ этигэдэг.

Зэр зэмсэг, тэрэнэй тоодо һүхэ алхажа болохогүй. Буряад үльгэр соо годли хүбүүн хүнэй хуби заяа тэмдэглэнэ, басаганай һүлдэ хайша болоно. Үльгэрэй баатарай наһа барахада, номо годлинь хухаржа унадаг. Миин хайшын ама ангайлгабал, үхэр мал үсөөрхэ. Хутагын унахада, эрэ хүн ерэхэ гэжэ зүгнэдэг, халбагын унахада, эхэнэр хүн ерэхэнь гэжэ мэдэдэг.

Сай аягалхадаа, гүсынгөө хамар үүдэн руу бэшэ, харин хоймор руу харуулан аягалха ёһо байһан. Энэ юун бэ гэхэдэ, буян хэшэгээ үүдээр гаргахагүй гэһэн удхатай болоно. Сайгаа аягаар дүүрэн адхартарынь юулэдэггүй, хэшэг адхарна гэдэг. Аягын хүбөөһөө нэгэ орооһоной зэргэ газар дээрэһээнь орхижо, сайгаар дүүргэбэл, буян хэшэг тогтобо гэһэн үлзытэй. Сай аягалхада, наран зүб эрьелдэбэл, һайн. Нара буруу эрьелдэбэлынь, дахин аягалдаг. Гартаа баряад байһан аяга, амһараараа өөдөө унабал, олзотой, доошоо харабал, гарзатай гэдэг. Хооһон амһарта хүндэ үгэжэ болохогүй. Хооһон амһарта үгэбэл, үгырэлэй тэмдэг. Түгдэрхэй аяга соо хүндэ сай хэжэ болохогүй, гэртээ байлгажа болохогүй, юундэб гэхэдэ эд бүхэн амитай һүнэһэтэй гэһэн бодолтой холбоотой.

“Табаг, аяга болон бусад амһартада хэһэн эдеэень дууһан эдингүй, үлөөхэ хэрэгтэй – энэ амһартатнай хооһон бэшэ байг гэһэн зүнтэй” (Дамбаев, 2013, 80).

Б. Санжин аба хайдагай иимэ һонин заншал тухай бэшэнэ: “Аба хайдагта ябалсаха байһан зон тахилгада хабаадана. Үбэрһөө гаргаһан үндэһэн аяганууд соонь архи хэгдэнэ. Тэдэнь архиингаа дээжые ороной тэнгэринэр болон заяашанартаа сасаад, үлөөшыень ууһан бэеэрээ хооһон аягануудаа өөдэн хонгордоон хаяна. Хэрбээ аягань өөдөө хаража унаа хадаа һайнай тэмдэг; осол аюулда оронгүй, омогтой олзотой бусаха. Харин аягань уруугаа хаража унаа хадаа муугай тэмдэг; олзо омоггүй ябахаһаа гадна ямар нэгэ тодхорто дайрагдажа болохо” (Санжин, 96).

Үглөөнэй сай уужа гараха хэрэгтэй, юундэб гэхэдэ үглөөгүүр хамаг юумэн унтаһанаа һэрижэ, шэнэ үдэрэй хэшэг буян хамаг юумэндэ шэнгэнэ

Түлхюур шэдэхэдэ, ба хургандаа углаад эрьюулхэдэ – муу. Бараагаар үгырхэ.

Шэхэн. Баруун шэхэн ханхинахадаа – һайн, зүүн шэхэн ханхинахадаа – муу.

Альган. Баруун альган зохолходоо, зол жаргал, аза талаан тудаха, нүхэртэёо гү, холын түрэлхидтэёо уулзаха. Зүүн альган зохолходоо, мүнгэ алтанай болон бусадшье гарзада орохо.

Хүл. Баруун хүлэй ула зохолходоо, тон һаядаа холын аян замда гараха, зүүн хүлэй ула зохолходоо, ошохо гэһэн гү, али ошожо ябаһан аян замынь урагшагүйдэхэ. Хүнэй хүл гар яншахада, шуурга һалхин болохо. Хүлөө хүл дээрээ хээд һуухагүй, үгытэй болохын тэмдэг. Һалхи шуурганай, саһа бороогой дүтэлхэдэ, хүл шархирдаг.

Шанаагаа тулаад, бү һуугты гэжэ эхэ эсэгэмнай багаһаа хойшо һургадаг гээшэ ааб даа. Шанаагаа тулаха гээшэмнай үбшэн хүнэй шэнжэ.

Хүнэй ара бэе татабал – аха дүүнэртээ муу ёро зүгнэнэ; хүнэй үбэр бэе татабал – өөртөө муу ёро заана.

Ехэ наһатай хүнэй шүдэн шэнээр ургабал, хойтуулдаа муу гэдэг.

Хамарай үзүүрэй зохолходонь, архи уулган гү, али гэр бүлэ соо хэрүүл хэрэлдээн болохо.

Урал татабал, хэрүүл хэлэн болохо. Гэртээ эшхэрбэл, уйлабал, хэрүүл хэлэ уряална гэдэг. Унтаридаа хэбтээд, дуу дуулабал, уйлабал, муу юумэ уряална. Абари зангаа хубилган, һаналаа муудаха – муу ёро. Орой һүни угаадаһа шоройгоо хаяжа болохогүй. Хүн шүлһэндөө хахахадаа, амтатай юумэ эдихэеэ зүгнэнэ. Яһа мүлжэхэдөө, сэбэрээр мүлжэгты гэдэг, һайхан хүбүү басагатай болохот гэжэ зүгнэдэг.

Эрэ хүнэй зүн, сээр. Эрэ хүнэй баруун нюдэн татабал – һайн. Агнуурида ошоходо, эхэнэрэй урдуурнь гараа һаа, урагшагүйдэхэ. “Эрэ хүн унтажа байхадаа, шүдөө хабирбал һайн” (Дулам, IV, 149). Үглөөгүүр бодоод, сайн дээжые бурхандаа, орон дэлхэйдээ үргэһэнэйнгээ һүүлээр, нэн түрүүн гэрэй эзэндэ, эрэ хүндэ аягалдаг. Гэрэймнай буян хэшэг тогтог, бү алдагдаг гэһэн удхатай болоно.

Эхэнэрэй зүн, сээр.

“Эхэнэр хүн нюргаа үргөөд ябадаггүй, нүхэрөө гээхын тэмдэг.

Эхэнэр хүн унтажа байхадаа, шүдөө хабирбал, эрэ нүхэртөө муу, басагад шүдөө хабирбал, эхэ эсэгэдээ муу” (Дулам, IV, 149).

Эхэнэр хүнэй зүүн нюдэн татабал – һайн. “Баруун нюдэмни дээрээ гэнтэ татажархибал, эхэнэр хүнэй баруун нюдэн татахадаа, балай һайн бэшэ байгаа юм, тээсгэн һая эгээл тон адлиханаар иигэжэ татаһанайнь һүүлдэ, адуун дээрэхи атар тарган байтаһамнай үхэшэнэ һэн, мүнөө баһа ямар юумэндээ ёрлобо гээшэб – гээд убсанса унзад тээшээ харана” (Намсараев, н.1, 114).

Эхэ хүн хүндэ, бэе дабхар байхадаа, шандаганай мяха эдихэ ёһогүй байгаа. Юундэб гэхэдэ, шандаган болон туулай түрэхэдөө ехэ зобожо түрэдэг гэдэг. Түрэхэ эхые сошоохогүй, гомдохоохогүй, хүндэ юумэ үргүүлхэгүй гэдэг. Нооһон оймһо, малгай гэхэ мэтые нэхэхэ, оёхогүй гэжэ гансашье манай буряад арадта бэшэ ондоо арадта хэлсэдэг. Аргамжа алхажа болохогүй. Хүүгэнэй хүй хүзүүень орёоно гэнэ. Хээлитэй эхэһээ юумэ харамнахагүй, дүрбэн нюдэнһөө юумэ нюужа болохогүй гэдэг.

Эхэнэр хүн, бэри болоходоо хадам баабай, эжыгээ нэрээрынь нэрлэхэгүй, сээртэй байһан. Минии түрэһэн эхэ Долгор гэжэ нэрэтэй аад, хадамда гарахадаа Ханда болоо. Юундэ иимэ байгааб гэхэдэ, хадам эхэнь Долгор гэжэ нэрэтэй байһан.

“Ямаадаа нэгэ хүгшөөдэй

Ябагаар бэдэржэ ябахадаа:

“Шу-шуемнай хараа гээшэгтэ-ээ?” –

Шууяса һурагшалдаг һэн ха даа.

“Ямааемнай хараа гүт?” – гэжэ

Яахадаа аргагүй һэн ааб?

Яалда даа,хадам эхэнь

Ямаан һахилтай һэн даа”. (Дондогой, 2013, 47).

Эндэ юун гэжэ тайлбарилхаб гэхэдэ, урданай зон эхэ эсэгэеэ хүндэлдэг, илангаяа бэреэдүүд хадам эсэгэ эхэеэ ехэтэ хүндэлжэ, урдаһаань һөөргэдэжэ дуугархагүй, дутуу дунда хубсалаад, малгайгүйгөөр урда хойнонь ябахагүй, тэдээнтэеэ суг һуужа эдеэлхэгүй, нэрээрынь нэрлэхэ эрхэгүй байһан.

Эхир үхибүүдые түрэһэн эхэнэр гартаа эмтэй домтой.

Басаган хүүе буряад зон илангаяа хори эсэгынхид эрдэни гэжэ тоолодог, басаган үриёо эрхэлүүлжэ өөдэнь болгоодог байһан юм.

“Бадма сэсэгэй намаа зөөлэн,

Басаган үриин гар зөөлэн”

“Базаартаа байхадаа, бараан һайхан,

Баабайндаа байхадаа, басаган һайхан”.

“Хада газарта харгы гаргагша морин эрдэни,

Хари зониие ураг эльгэн болгогшо басаган эрдэни”.

Түрэ найрта һуухадаа, басагад эхэнэрнүүдэй дээрэ һууха эрхэтэй. Басаган хүүе гомдохоохо, баһаха гээшэ сээртэй хорюултай байһан. Казах арад баһа басаган үриёо хүндэлдэг байһан тухайнь энэ мүрнүүд гэршэлнэ: “Пришедших в гости юных особ прекрасного пола непременно усаживают на тор — почетное место. Искренне веря, что «при девице — счастья на сорок возов», гостеприимные хозяева надеются, что, посидев на тор’е, дева оставит после себя кусок своего счастья” (http://www.kazakh.ru/talk).

“Бүрэнхы болоһон хойно, илангаяа бимба гарагта гэрһээ юумэ гаргажа, хүндэ юумэ үгэжэ болохогүй. Юундэб гэхэдэ, хэшэгээ гэрһээ гаргааш, гэртэшни юумэн орохоёо болёо гэһэн зүнтэй. Муу юумэн аһалдажа болохо гээд, ууха уһаяа, түлеэгөө үдэшэлэн орой гэртээ оруулдаггүй юм” (Дамбаев, 2013, 79). Боро хараанаар унтажа болохогүй, үдэр һүниин һэлгэлдэжэ байһан үе наһа богони болгооно.

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха

Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>