Yдэр

Yдэр гурбан хубида хубаагдана: үглөөгүүр, үдэр, үдэшэ. Гараг хоёр хубида хубаагдана: үдэр ба hүни. “Yдэр hүни хоёр зургаан хубида хубаагдана:

  1. а) үглөөнэй үүр хираан. б) үүрэй толон.

  2. а) үглөө б) үдын урда тала

  3. а) үдэ б) үдын хойно в) үдэшэ

  4. а) нара орохо саг б) үдэшын үүр в) үдэшын үүр хираан г) үдэшын боро хараан

  5. а) hүниин харанхы б) hүниин тэнhээ урда тала в) hүниин тэн.

  6. а) hүниин тэнhээ хойто тала б) үглөөнэй үүр  в) үглөөнэй үүр сайхын урда саг” (Н. Дашиева, 56).

Yдэр сагуудта хубаагдана. Урданай зон нараар сагаа тухайлдаг байhан гээшэ.

05.40 – 07.40  — нара гараха саг.

11.40 –13.40  — үдын шара наран.

13.40 – 15.40 — наранай хэлбыхэ саг.

19.40 – 21.40  — үдэшын хара бараан саг.

Нүүдэлшэ арадай hэеы гэр одо мүшэдые адаглан шэнжэхэдэ, ехэл тааруу байhан. Дулаанай сагта үрхэнь ходо нээлгэтэй, уняануудынь зүг шэг харуулдаг байhан. Yдэрэй сагта hэеы гэр “наранай саг” болодог: “наранай бурханда хүрэхэдэ, бага yдэ (12 саг); наранай дэрэдэ хүрэхэдэ, ехэ үдэ (14 саг); наранай мухалайда хүрэхэдэ (18 саг) гээд үдэрэй сагай хэмжүүр тоолодог байhан” [Б. Батуева. Дунгар]. Жэшээнь наранай туяагай шанха баруун тээ тудахадань, тахяа саг болобо гэдэг.

Буряад ёһо заншалда сагаа амитанаар баһа түлөөлдэг байһан. 23.40–01.40 — хулгана саг;  01.40–03.40 — yхэр саг; 03.40–5.40 — бар саг; 05.40–07.40 — туулай саг; 07.40–09.40 — луу саг; 09.40–11.40 — могой саг; 11.40–13.40 — морин саг; 13.40-15.40 — хонин саг; 15.40- 17.40 — бишэн саг; 17.40 — 19.40 — тахяа саг; 19.40 — 21.40 — нохой саг; 21.40 — 23.40 – гахай саг.

23.40–01.40 — хулгана саг. Энэ саг харанхы һүниин саг. Бүхы муу, аюултай юумэн энэ сагта ехэнхидээ болоно гэжэ газетэ болон телевиденеэр хэлэгдэжэл байдаг.  “Хара hүниин хахадта, боро hүниин тэнхэндэ, тэнгэриин hажаха барагта, дайдын нойршохо хаhада…..” (Абай Гэсэр, 188).

01.40–03.40 — yхэр саг. Үнэгэнэй харанхы һүни. “Нэгэтэ Бабжа баатар үнэгэнэй харанхыда үндэрнүүдые дабаhaар, Yдэ голой эрьедэ, үдхэн ойн талмайда хүрэжэ ерэбэ”(Ж. Балданжабон. Бабжа –Барас баатар). Энэ домог соо “үнэгэнэй харанхыда” гэхэдээ hүни гэhэн удхатай болоно.

03.40–5.40 — бар саг. Үүрэй хара бараан саг. Юрын ажамидаралда холын аянда энэ сагта мордохоёо сээрлэдэг байһан. Урда сагта альганай хээн гэр соо харагдаха болоходо үүр сайба гэжэ тоологдодог байhан гээшэ. “Yүр хираанаар үдхэн ойн дундаhаа хазаар моритой хасаг сэрэгүүд гаража ерэбэ”(Ж. Балданжабон. Бабжа –Барас баатар). Эндэ “үүр хираанаар” гэжэ  yдэрэй сайжа эхилхые хэлэнэ.

05.40–07.40 — туулай саг. Наранай гараха саг. Холо аянда ошохоо байһан хүнэй морилхо саг. Yльгэр домогто туулай саг иигээд тэмдэглэгдэнэ: “Гуулин шэнги улаанаар гэгээ гаража байба. Шуhан шэнги улаанаар наран гаража байба” (Б. Шойдоков, 5).

07.40–09.40 — луу саг. Үглөөнэй улаан наранай ургаха саг. Үглөөгүүр сайнгаа дээжэ орон дэлхэйдэ үргэхэ ёhо бии. Yглөөнэй сайhаа ама хүрөөгүй hаа, олзонь буруутаха гэhэн үгэ бии юм. Немец арадта иимэ сэсэн үгэ бии юм: “Yглөөнэй сагай аман соо алтан байна.” Ородууд  “утро вечера мудренее” гээд, хэрэгтэй юумэеэ үглөөгүүр бүтээхэ заншалтай. Yглөөгүүр эртэ бододоггүй хүниие шоо үзэжэ иигэжэ хэлэдэг байhан гээшэ: “үдэ болотор унтаад лэ, үер болотор шээгээд лэ байха” яяр хүн гээшэш.

09.40–11.40 — могой саг. Үглөөнэй наранай дээрэ хөөрэхэ саг. Энэ сагта эхилһэн ажал бүтэмжэтэй байдаг. Yдын урда хүндэ шухала хэрэгүүдые бyтээдэг. Жэшээнь хадаг табихадаа, үдын урда бууха хэрэгтэй. “Зай, байза, могой сагта мордохо, морин сагта бууха гэһэн юм һэн” (Намсараев, 5-хи ном, 43). Галша үбгэн басагаяа хүргэхэ саг тухай бодоно.

11.40–13.40 — морин саг. Үдын наранай саг гэгдэдэг.

13.40-15.40 — хонин саг. Наранай хэлбыхэ саг болоно.

15.40 — 17.40 — бишэн саг.

17.40-19.40 — тахяа саг. Наранай шэнгэхын урдахи саг. Наран ажалаа дууһажа, һүниин халаанда тушаажа үгэнэ. “Yдэшын улаан наранда, үхэhэн барагдаhан хүнүүдынь үглөөнэй үлэн наранда үбhэнэй үзүүрээр үлхэлдэнэ. Үүр hүниин бүрэнхыдэ гээгдэhэн талииhан хүнүүдынь үнэгэнэй харанхы бараанда улhанай үзүүрээр холболдоно” (Абай Гэсэр, 119).

19.40 -21.40 — нохой саг. Үдэшын хара бараан саг. “Yдэшын боро хараанаар, hүни орой оог хуугай табидаггүй юм. Өөhэдтөө ёро hанаhантай адли”(Б–Х.Цырендоржиева, 96). Yдэшын боро хараанда олон юумэ хэхэ сээртэй байhан гээшэ ааб даа. Yдэшын боро хараанаар гэрhээ юумэ бү гарга гэдэг. Түлеэ хахалхагүй. Уhа удхалхагүй. Хэрбэеэ уhа абаха хэрэгэй гарабал, хоёр шалтагаан хэлэжэ абаха зэргэтэй байhан гээшэ. Энэ юун бэ гэхэдэ, эхэнэр нарайлаа нэгэдэхеэр, нагаса ерээ хоёрдохёор. Буряад зон “угай эхин нагаса”  гэжэ ехэ хүндэлдэг байhан гээшэ.

21.40 — 23.40 – гахай саг. Үльгэр соо гахай саг иигээд тэмдэглэгдэнэ: “Боро хоног боложо, шара набша унаба. Yбгэ hамган хоёр үргэhэ нойртоо даруулба” (Абай Гэсэр, 101).

Буряад зон ородуудаар эб хамта һуухадаа, эдэнэйнгэй сагаар юумэ тэмдэглэхэ заншалда һураһан гэжэ хэлэе. Жэшээнь, мартын 30-да Алексейн үдэр “гахай багша газар түлэнэ” гэдэг. Майн 22 – дохи үдэр Михулын үдэр гэжэ нэрэтэй. Хэрбэеэ Михулын үдэрһөө нэгэ бага һүүлдэ хүхын донгодобол, ута дулаан намар болохо. Августын 2-ые Ильин үдэр гэдэг. Манай баабай Ильин үдэрэй һүүлээр сабшамсаараа үбһэёо бухал болгоодог байһан. Үбһэ ногоон энэ үдэрэй һүүлээр үжэдэггүй гэлсэдэг. Сентябриин 14-ые Сэмүүн гэжэ нэрлэдэг. Шубуудай Сэмүүн үдэр хүрэтэр дулаан орон руу ниидэбэлынь, дулаан намар болохо гэжэ зүгнэдэг. Харин Сэмүүнэй һүүлээр ниидэбэлынь, бороотой хүйтэн намар ерэхэ гэгдэнэ. Энэ үе арад зон “шубуунай зада” гэжэ нэрлэдэг.

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха

Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>