Домогой саг

Домогой саг анхан, түрүүн, эхин саг гэhэн удхатай. Юрын сагhаа ондоо юм.  Домогой саг үльгэр соо иимээр зураглагдана:

“Урдын урда сагта,

Сагай урин дулааханда,

Сахилзын хүхэ ногоохондо,

Сүн далайн шалбаагхан байхада,

Сүмбэр уулын болдогхон байхада,

Захын модоной сагдуулхан байхада,

Загал улаан гүрөөhэнэй инзагахан байхада,

Гахайн тарганда,

Газарай гэдхэндэ,

Хара далай нютагтай,

Харалтуур хаан hуугаа hэн ха”(Х.Намсараев. ном 3, 101).

“Эртын ехэ эртэ,

Энхэ мүнхэ сагта,

Урдын ехэ урда,

Урин элдин сагта,

Сүмбэр ехэ уулын

Болдог байха үедэ,

Сүн сагаан далайн

Шалбааг байха үедэ,

Загзар шара наранай

Сагдуулхан байхада,

Загал улаан гүрөөhэнэй

Инзагахан байхада,

Саhанай нимгэн сагта,

Саарhанай зузаан сагта,

Гахайн тарган байхада,

Газарай гэдхэн байхада,

Нохойн зуудаг сагта,

Ноёдой тэнэг сагта

Сагай балар байхада,

Сахилзын хүхэ байхада ….”(Ц. Дон. 256).

Эндэ хэлэхэдэ, домогой саг жаахан, багахан юумээр тэмдэглэгдэнэ. Нуур шалбааг байгаа, хада уула болдогхон байгаа гэгдэнэ.

Монгол үльгэр хараад үзэхэдэ, саг баhа иимээ адлирхуугаар зураглагдана:

“Наран сая мандач байхада,

Навч цэцэг дэлгэрч байхада,

Саран сая мандаж байхада,

Шажан сая дэлгэрч байхада” [С.Дулам, хууд.59].

“Хурмаста тэнгэриин изагууртай, хун шубуун гарбалтай болобобди гэлсэжэ, hарые hарлажа, жэлые жэллэн жаргажа, үеые үелэн жаргажа, hууба аалтай” (Ёоро Ёгшолой тyyхэ). Бидэнэй эндэ анхаржа үзэhэн үльгэрнүүд соо балар саг тухай хэлэгдэнэ. Балар үе гэжэ yнинэй саг гэhэн удхатай.

“Хирээ шубуунай хааглаагаар хүйтэнэй болохые мэдэжэ, hара ябаха газарые хоногоор тобшолон гүйлгэнэ. Жэл ябаха газарые гарагаар тобшолон гүйлгэнэ” (Б. Шойдоков, 11). Дээрэ хэлэгдэhэн оршон тойрон тухай бүлэг соо газар тобшолхо гэhэн ойлгосо хаража үзөөбди, харин мүнөө энэ үльгэр соо саг тобшологдоно. Һара нэгэ хоног болоно, жэл гараг боложо агшаагдана.

Ерээдүй саг тухай үльгэр соо иигэжэ хэлэгдэнэ: “Хожом хойтын хойтодо, хоёр сагай нэгэндэ”(Абай Гэсэр, 109).

Богонихон болзор соо үльгэрэй баатарнууд ехэ болошонод: “Хан хүбүүн хонохо бүридөө хониной арhанда багтахаяа болибо. Yнжэхэ бүридөө үхэрэй арhанда багтахаяа болибо. Тэнжэхэ бүридүү тэмээнэй арhанда багтахаяа болибо” (Х. Намсараев. ном 3, 123).

Жэлэй дүрбэн сагай эгээл hайхан саг – зун үльгэр соо иимээр тэмдэглэгдэнэ: “Мориной хонтогоол хуухарма, ган халуу унагааба” (Абай Гэсэр, 188). “Салшад гэхэдэ салимаар, алтан гургалдайн жэргэхэдэ, зунай зургаа тэмдэглэжэ, зубсаа торгон дэгэлэйнгээ энгэрынь hэхэн хатаргаба” (Абай Гэсэр, 215). “Зунай зургаа” гэжэ зунай гурбан hара, намарай гурбан hара тэмдэглэгдэнэ гэжэ хэлэхэ хүсэл байна. “Yбэлэй зургаа” гэжэ үбэлэй гурбан hара болон хагсуу хабарай гурбан hара тэмдэглэгдэнэ гэжэ hанагдана: “Сайд гэхэ салимаар алаг шаазгайн шаханахада, үбэлэй зургаа тэмдэглэжэ, үнэгэн хөөбэр малгайгаа уруунь даран харайлгаба”(Абай Гэсэр, 215). Yбэлэй хүйтэниие үльгэр соо   “үхэрэй эбэрэй хухарма хүйтэн, үнэгэнэй hүүлэй таhарма хүйтэн” гэжэ тодорхойлогдоно: “Гурбан үдэрэй хүйтые нэгэ үдэр унагааба. Yхэрэй эбэрэй хухарма, үнэгэнэй hүүлэй таhарма хүйтэн hалхи табиба” (Абай Гэсэр, 188).

Бага юумэн, бага саг агшан зуура, тур зуура, хормохон зуура гэhэн үгэнүүдээр тэмдэглэгдэдэг. «Хормохон зуура хорбоо юртэмсые эрьегшэ, хорото могойгоор хазаар хударга хэгшэ хүсэ ехэтэй Yхин тэнгэридээ мүргэмэйб» — гэжэ Арбан табан бурханай магтаал соо хэлэгдэдэг.

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха

Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>