Жэл, һаранууд

Саг үльгэр туужада ороhон амитанаар түлөөлэгдэдэг. Эдэ амитадай нэрээр жэлнүүдэй яажа нэрлэгдэhэн тухай олон тоото hонирхолтой hайхан түүхэ домогууд зохёогдонхой. Хэн ямар жэлдэ түрэнэб, тэрэ амитанайнгаа аяг зангыень абаhан байдаг гэжэ тоологдоно. Жэшээнь, хулгана жэлдэ түрэhэн хүн зөөриншэ, арга мэхэтэй байхаяа hанадаг. 12 жэлые табан үнгөөр (сагаан, улаан, шара, хүхэ, хара) нэрлэдэг. Хабарай саг һайханшье һаа үлэн, намарай саг борошье һаа садхалан гэдэг. Жэл тухай энэ таабари һонирхол татаха байна гэжэ һанагдана. «Агар зандан модон 12 һалаатай 12 һалаань 360 борбоосгойтой”. (Жэл)

12 hара урда сагhаа хойшо иимэ нэрэнүүдтэй байhан байна:

Ород

Яруунын буряадуудай нэрлэhэн hаранууд. (Б. Дашиев)

Хори–буряадай нэрлэhэн hаранууд. (Ц. Жамсарано,80)

Амитанаар түлөөлhэн hарын нэрэнүүд

январь

хуса

буга

үхэр

февраль

улаан зудан

хуса

бар

март

ехэ боргон

ехэ улаан

туулай

апрель

бага боргон

бага улаан

луу

май

гани

хуя хагдани hара

могой

июнь

хyyг

хүхын дуунай hара

морин

июль

өөлжэ

мангирай hара

хонин

август

хожо

бүбөөлжэнэй hара

бишэн

сентябрь

буга

хүнэй hара

тахяа

октябрь

гуран

гура

нохой

ноябрь

улари

улари

гахай

декабрь

үүри

үүри

хулгана

Ц. Жамсараногой дурадхаhан hарын нэрэнүүд Яруунын буряадуудай нэрлэhэн hарын нэрэнүүдтэ адли юм байна. “Месяцы называются по–старинному”(Ц. Жамсарано, 80). Урда сагта хори–буряадууд жэлээ сентябрь hараhаа тоолодог байhан байна. Сентябрь hарые хори–буряад буга hара гэжэ нэрлэдэг. Буга hара соо саг буруу тээшээ бухадаг, гэбэшье буруулган сагай эхин дээрэ баян байгаалимнай гэрээдлэжэ, hөөргөө зумнай тэхэрибэ гээшэ гү гэхээр, дулаан үдэрнүүд hубарилдадаг. Энэ хугасаа шара набшын халуун, үгышье hаа hамгадай наран гэжэ хэлсэдэг.

Намарай буга һарын үедэ хамаг уһанай намхажа, бог шорой булангирһаа сүлөөржэ, арюун тунгалаг сэбэрээрээ эгээл дээдэ шандаа тулаад байха хаһые рыхи гэдэг. Рыхи хадаа оройдоо долоон хоног үргэлжэлдэг. Энэ хадаа гол горход болон нуурнууд булта аршаан болоод байха үе гэдэг. Буга һара тухай Д.Доржогутабай иигэжэ бэшэнэ:

«Булаг горходой аршаан болохо

Бүлэг үдэрнүүд – рыхи гээ.

Буга һарада уһанда орохо –

Бүхэ тамир хуряаха гээ» (Доржогутабай,1991, 64).

Намарай сагта хүн зон илангаяа дуратай байһан. Мал адуун тарган, тоһо зөөхэй элбэг дэлбэг, алим жэмэсэй эдеэшэһэн саг ха юм даа. Үшөө “ная хүрэжэ, намарай сагаан хагданаар мордоорой” гэжэ үреэдэг байһан.

Март һара тухай иигэжэ бэшэгдэнэ: “Ехэ бурган һара гаража, үхэр мал игаажа бэлшэнэ …” (Санжин, 3).

Хори буряадуудай ород хаание бараалхахаяа замда гараһан һара тухай “Хори буряадууд тухай Асагадта бэшэгдэһэн тобшо түүхэ” соо иигэжэ бэшэгдэнэ: “1702 ондо гуран һарын гунан шэнэдэ …..”

Дээрэ байhан таблица хараад үзэхэдэ, 12 hара гол ажалай нэрэнүүдтэй байна. “Mаньhан” гэжэ мангир түүхэ hара, үбhэнэй hара. Амитадай нэрээр нэрлэгдэhэн hарануудые абаад хаража үзэхэдэ, ехэ hонин байна. Туулай hара (март) түл абаха hара, ойн амитад олон боложо, үнэржэнэ. Луу hарын (апрель) эсэстэ тэнгэри дуугарна. Луу тэнгэреэр ябадаг гэлсэдэг. Луу hара олон нэрэтэй юм. Уhа сасааша, урин hара, саhа туугааша, сэнхир нюдэтэ, олон занта, хубилгаан hара – эдэ бүгэдэ имагтал апрельдэ сэхэ хабаатай юм. Могой hарада (май) могой арhаяа hэлгэнэ. Июнь, июль хоёр соо морин, хонин hарануудта обоо тахилган болодог байhан. Бөө мүргэлтэй урда сагай буряадууд халуун хушуута малаар – хонин болон морёор үргэл үргэдэг байhан гээшэ, тиимэhээ эдэ hаранууд иимэ нэрэтэйнүүд болоно гэжэ hанагдана. Декабрь hара хулгана гэжэ нэрэтэй. Юундэ иигэжэ нэрлэгдээб гэхэдэ, декабрь hара соо морин болон тэмээн өөhэдөө тэжээл бэдэрдэг байгаа. Хулганаан эдээндэ эгээл hайн газар заажа үгэдэг байгаа гэжэ hанагдана. Монголшууд hарануудаа бурханай нэрэнүүдээр нэрлэдэг байhан байна. “Куби бурхан сар, Охин бурхан сар, Манэхэн бурхан сар” (Ж. Цолоо). Эдэ нэрэнүүд бөө мүргэлтэй холбоотой байна. Муу гарагые чисаа үгышье hаа, шасаа гэжэ нэрлэдэг. “Шасаа–муу үдэр. Хүн бүхэндэ али элдэб юумэ хэхэдэнь, зохистой hайн үдэрнүүд ба таарамжаггүй муу үдэрнүүд гэжэ байдаг. Шасаа үдэртэ шэнэ хэрэг эрхилэнгүй, холын харгыда гарангүй, гэр тойронхиёо хээд үнгэргөө hаа hайн гэдэг юм” (Л. Намжилон. Алтан эрхи, 69).

Түрүүшын хүйтэнэй үзэгдэхэ саг “намарай ольбон” гэгдэнэ.

Тохёолгон – мүшэд һара хоёрой һэлгэлдэһэн үе. Энэ сагта заатагүй хүйтэрдэг. Эдэнэй бэе бэедээ дүтэ болоходо, 1-2 хоногто шанга хүйтэн боложо, саһа нойтон ородог

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха

Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>