Тоо 1

Нэгэ тоо эрхим түгэс байдалай, нэгэдэлэй тэмдэг. Нэгэ бүхы юумэнэй шэнэ хубилалтын эхин. Нэгэ тоотой холбоотой ганса гэһэн үгэ бии. Ганса нэгэ хүниие тэмдэглэнэ. Гансаһаа газар дүүрэхэ гэдэг. Нэгэ тоо олон боложо түрэнэ. «Ураг эльгэн нэгэ холбоотой, уһан нэгэ холбоотой. Ой зандан модоной үндэһэн нэгэ холбоотой. Огторгойн нара, һара, һолонго нэгэ холбоотой» гэһэн үгэнүүд түмэн бодос нэгэ холбоотой гэжэ элирхэйлнэ. Эндэ нэгэ тоо олошоруулһан удхатай.

Нэгэ тоотой түрэлэй үгэнүүдые хаража үзэхэдэ һонин байна. Нэгэ – тоо; нэгэн – үдэр; нэгэтэ – нэгэ удаа; нэгэдэхи – дугаарлаһан тоо; нэгэдэмэл – хамтадхаһан удха; ганса – гансаараа; түрүүн – түрүүлхэ. Түрүүн гэһэн үгэ хүнтэй холбожо болохо. Худын түрүү, худагын түрүү, үбгэн түрүү, толгой түрүү, түрүүлэгшэ, түрэ дээрэ түрүүлхэ г. м. Эндэ түрүү гэһэн үгэ «нэгэдэхи» гэһэн удхатай.

Yльгэр соо ууган гэhэн yгэ оло дахин дурдагдана. Жэшээнь:“Хан–Хюрмас тэнгэриин ууган сагаан хүбүүниинь Заса–Мэргэн баатар лэ” [Абай Гэсэр, 23].  Ууган гэжэ түрүүшэ үриёо хэлэдэг  байhан. Мүнөө зарима газарта энэ yгэ хэрэглэдэг. Жэшээнь: “Уйлаха гэнэ ааляар ууган бэришни”  — гэжэ Д. Райцанова хyгшэн эжынгээ наhа бараhанай hүүлдэ эхынгээ шаналжа уйлаhые зураглана.

Нэгэ тоогоор тодорхойлһон сэсэ мэргэн үгэнүүдые хаража үзэебди. Нэгэ тоо оньһон үгэнүүд соо иимэ юумэнэй бэлгэ тэмдэг болоно:

Юу тэмдэглэнэб?

Жэшээ

Эбтэй эетэй байдал

Үдэхэ малай зүһэ нэгэн, өөдэлхэ зоной үгэ нэгэн.

Айл зоной ами нэгэн, түрэл зоной түһөө нэгэн.

Хамтадхаһан удха

Нэгэдэл

Хүршэ зон зан нэгэтэй, база зон бариса нэгэтэй.

Шэмхэхэһээ нэгэ мяхатай, шэбэнэхэһээ нэгэ үгэтэй.

Нэмэри

Дуһалһаа далай нэмэхэ, гансаһаа газар дүүрэхэ.

Зоригтой ябадал

Аймхай һаа арба үхэхэ, баатар һаа нэгэ үхэхэ.

Заабари, һургаал

Нэгэ шэмхээр сададаг, нэгэ үгөөр ойлгодог.

Үрэжэлгүй, үлзыгүй ушар

Ганса хүн хүн болохогүй.

Мүр ганса, мүргэл нэгэн.

Хорюул

Аманай алдууряар ашатын буян алдагдадаг юм гэдэг ёһоор олон үгэ олзогүй, ганса үгэ гарзагүй гэдэг.

Нэгэ юумэ хүндэ үгэхэгүй, наһан соогоо ходо гансаараа ябаха тэмдэг

Дээрэ хэлэгдэһэниие үрэжэлгүй, үлзыгүй ушар үльгэрэй үгөөр баталая.

«Ганса –ла хүүхэн даа

Хүн болохо ёhогүй.

Ганса –ла сусал – даа

Галхан болохо ёhогүй» [Улигеры хори -бурят, 23].

Ганса гэһэн үгэ эндэ һөөргэдэһэн зүйлнүүдтэй юм байна. «Ганса хүн хүн болохогүй» гэдэгшье һаа, «гансаһаа газар дүүрэхэ» гэдэг байна.

Мүн саг харуулха ёhондо тодорхой тоо амитанаар түлөөлyyлдэг. Арбан хоёр жэлэй түрүүшын жэл хулгана болоно. Арбан хоёр жэлэй магтаал ажаглан үзэнэбди: “Алтан дэлхэй хэбтэритэй, ангир зандан модонтой, арбан үнгөөр бөөлжэдэг, ама сагаан Хулгана жэл” [12 жэлэй Магтаал]. Монголшье, буряадшье зохёолдо харахада, хулгана yлзы hайтай, ама сагаан гэhэн алдартай. Эд баялигые үршөөгшэ Намсарай бурханай моторто сагаан хулгана эрдэнеэр бөөлжэжэ байна. Арбан үнгөөр нэгэ хулгана бөөлжэжэ байна гэдэгынь – нэгэ тоогой удха олон болгон харуулна.

Талын ганса модо отолжо болохогүй, юундэб гэхэдэ, тэрэ эзэтэй болоһон байжа болохо, сабшаха хюрөөдэхэ хорюултай. Энээн тухай иимэ үреэл үгэ бии юм:

«Хүдөөгэй ганса модые хүндэн үгы ябаарай,

Хүнэй хайрата үриие хүндэлхэдэжэ ябаарай».

Нэгэ тоо – бүхы тоогой эхэ, олон тоогой һуури гэдэг.

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха

Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>