Тоо 7

Арадай аман зохёол долоо тоогой талаһаа абаад хаража үзэе.

«Доодо бэеэрнь болобол,

Долоо мянган шагаабаритай.

Долоон үнсэг дайдые

Шагаабарилһан шагаабаритай.

Дээдэ бэеэрнь болобол,

Дэмы олон шагаабаритай,

Юһэн гүрэм тэнгэриие

Шагаабарилһан шагаабаритай» (Абай Гэсэр, 230).

Эндэ долоо тоо оршон тойрониие тэмдэглэнэ.

Гэрээ урда сагта юртэмсын дүрсөөр тэмдэглэдэг байһан байна. 3 шэглэл дээрэ 4 зүг нэмэгдэнэ. (4+3=7). Доодо талань газарай тоогоор «долоон мянган сонхотой» гэгдэнэ.

Тэнгэриин тоо долоо тоо юм гэжэ «Аламжи Мэргэн» гэһэн үльгэр батална: «Далан долон тэнгерiн далiн доро турубо» (Образцы народной словесности монгольских племён, 1913, 2). «Существовал культ поклонения небу, у которого было семь уровней небес» (Уланов, 2001, 59). Долоо тоогоор тэнгэри, газар тэмдэглэхэһээ гадна, газарай доодо талада байһан уһан тэмдэглэгдэнэ. «77 газар эхэ, 77 Лусууд» гэдэг. Юртэмсын хамаг амитан бөө мүргэлдэ долоо тоогоор тодорхойлогдоно: «7 түрэл – семь видов генезиса живых организмов – а) түрьһэн түрэл – икряное происхождение живых организмов, обитающих в водной среде; б) мяхан түрэл – происхождение млекопитающих из мяса; в) яһан түрэл – зарождение из костей птиц, вылупившихся из яйца; г) өөхэн түрэл – жировое зарождение червей (үтэн); д) ногоон түрэл – насекомые, появляющиеся вместе с ростом трав; е) шорой түрэл – земляное зарождение муравьёв и некоторых других насекомых; и) модон түрэл – древесное происхождение клопов, тараканов и блох. На наш взгляд, эти натурологические представления древних бурят являются предысторией биологической жизни» (Зомонов, 1998, 36).

Иимэ ушарһаа хүндэ хамаатай олон юумэн долоо тоогоор аман зохёол соо тодорхойлогдоно. Долоон хүбүүд үлзытэй һайн удхатай гэһэн һайн үреэл бии юм:

«Долоон ханатай гэрые добуун газарта бодхоожо

Долоо найман хүбүүдэй эхэнь боложо жаргаарай!»

Долоон урьха таһа хазаха гэһэн үгэнүүд ямаршье хүндэ ушарһаа гарасалдашадаг бэрхэ хүниие хэлэнэ. Долоон голтой гэжэ бүхэ хүниие нэрлэдэг ушар бии. Долоо сохиходо, дон гэхэгүй гэжэ шэрүүн, бүдүүн арһатай хүн тухай хэлэгдэнэ. Эхэнэр хүн долоон хототой гэдэг. Манай һанахада эхэнэр хүн ходо тогоо барижа байдагаараа ходо эдеэгээ амталжа үзэдэгөөрөө, долоон хототой болоо бэзэ. «Долоон заяандаашье хэжэ шадахагүй юумэеэ шадахаб гэжэрхёо хаб» (Цыренжапов, 1986, 15). Эдэ мүрнүүд соо долоон заяандаа гэһэн холбоо үгэнүүд үни үнгэрһэн саг элирүүлнэ. Долооной доро, арбанай адаг гэжэ шоодбори хүниие хэлэдэг. Долоон уулын саагуур тонило гэһэн хараал үгэ намһаа саагуур, наранһаа наагуур яба гэһэн удхатай. Долоо дахин хэмжээд, нэгэ дахин таһала гэһэн үгэ бодожо үзэ гэһэн удхатай болоно. Ондоогоор хэлэбэл, нэгэ бүдэрөө һаа, долоо бүдэрхэ. Үгышье һаа, горхо хараагүй аад, гуталаа бү тайла гэдэг.

Долоо тоотой таабаринуудые ажаглан хаража үзэе:

«Долоо мянган адуунай дошхон гээшэнь аргагүй,

Урмай Дурмай хоёрой ургаша гээшэнь аргагүй» (хахууляар загаһа бариха)

«Дун шулуун долоон нүхэтэй» (хүнэй толгой). Эдэ таабаринууд соо долоо тоо олошоруулһан удха оруулна.

Уг гарбал хараад үзэхэдэ, долоо тоотой иимэ үреэл үгэ бии юм: «Хадаалайн долооноор тэн һууха гээрэйш» гэжэ бууһан бэридэ үреэл хэлэдэг. Эхирит угай Хэнгэлдэрэй хүбүүн Хадаалай долоон хүбүүтэй байһан.

Үльгэрлэбэл, долоо тоо, хоёр дабхар долоо, далан долоо – газар дэлхэй, баян байра байдал, хүсэ шадал тэмдэглэнэ: «Далан бүхын шандааһаар дабхарлан байжа бүтээһэн, бухайр шара номо» (Намсараев, 1988, н.3, 21). «Далан тохой уһые ута гэжэ мэдээрэй» (Намсараев, 1988, н. 3, 26). «Далан дабаанай саана, далита шубуунай хүрэхэгүй газарта» (Дон, 1960, 261). «Долоон мүрэн, долоон хүтэл» (Дон, 1988, 264). «Далан табан тобшотой, дара магнал дэгэл» — баян бардам байдал элирхэйлнэ. «Шэнэ гэрэй сай ууха гэжэ зон дүхэригтөө һууба. Иигэжэ энэ үдэр харюу хурим 9 тэбшэ, 7 буляалдаа хиижэ, ехэ үргэн найр наадан болобо һэн ха даа» (Хүхэлдүүр Мэргэн). Харюу хурим 9 тэбшэ, 7 буляалдаан гэжэ урданай түрын үгэ бии. 9 тэбшэ гэжэ 9 түрүү мяха нэрлэнэ гэжэ һанагдана. 7 буляалдааниие Р. Эрдэнийн иигэжэ тайлбарилна: «1 – басага буляалдаан; 2 – дэрэ буляалдаан; 3 – нара буляалдаан; 4 – дала буляалдаан; 5 – сахимжа буляалдаан; 6 – үүдэ буляалдаан; 7 – сэсэ буляалдаан».

Долоон сүгсэ иимэ гуримаар тахигдадаг: 2 сүгсэтэй уһан, 2 орооһотой сүгсэ, зула, 1 сүгсэтэй уһан, тиигээд урдань сай тахил табигдаха. Долоон сүгсэ, найман тахил тухай иимэ таабари бии юм: «Найман набшагар, долоон домбогор».

 

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха

Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>