Тоо 9

Монгол туургата арад зондо юһэ тоо нангин байһан гэжэ эрдэмтэд тэмдэглэнэ. “В историческую эпоху мы находим 9 сулдэ, 9 видов белой пищи, представляемых в знак принятия подданства” (Цыбиков, 57). “Число 9 имело символическое значение. Великое знамя Чингис-хана состояло из 9 частей, причём главное белое – находилось в центре” (Олядыкова, 57).

9 сагаан эдеэн гурбан янза хубаардаг: гурбан шэнгэн (айраг, тараг, аарсан); гурбан зөөлэн (тоһон, зөөхэй, үрмэн); гурбан хатуу (айрһан, ээзгэй, хурууд). 9 эрдэни гэжэ үнгэтэ шулуунуудые нэрлэдэг: алтан, мүнгэн, зэд, шүрэ, хуба, оюун, номин, тана, ган.

Буряад арадта юһэ тоо үлзытэй, жаргал асардаг тоо гэжэ сэгнүүлдэг. “Үлзы жаргал, һайн юумэ хурылһан далгын табаг юһэн дабхар байха зэргэтэй. Үгышье һаа 3,5,7 тэгшэ бэшэ тоотой байха ёһо бии. Гурбан дабхар далгын табаг залуу зон гуша хүрэтэрөө баридаг. Табадахи дабхар таби наһа хүрэтэр зондо барюулха. Долоон дабхар далгын табаг буурал сагаан үбгэд хүгшэдтэ зорюулагдадаг. Юһэ тоотой далгын табаг юһэн тэнгэриин эзэдтэ зорюулагдаха ёһотой” (Ц-Д. Цыренова).

Ёһо заншалда  юһэ тоогоор элинсэгэймнай һургаал заабари тодорхойлогдоно. Эрын юһэн эрдэм эрэ хүнэй гүн ухаа хүсэ шадал элирхэйлдэг. Буда-Ханда Цырендоржиевагай “Хүн болохо багаһаа” гэһэн номһоо эрын юһэн эрдэм тухай мэдээсэл абтаба: “Агнууриин нюуса шадабари, нарин дарханай соло, эд эдлэлгэ, бүхэ барилдаан, номо годлёор харбалга, мэргэн эрдэни, мори һургалга, мүн мори урилдаха эрдэм, найман гүрэлөө ташуур минаа томолго, эдлэгдээгүй арһанай зүһэмөөр тушаа хэлгэ, һээр шааха эрдэм, түмэршэ дарханай эрдэм” (Цырендоржиева, 45). Үе сагшье үнгэржэ, эрын юһэн эрдэмэй зариман хуушараа гэжэ тэмдэглэе. Эхэнэр хүнэй юһэн эрдэм гэжэ ойлгосо бии: “1- үнгэдэ сэбэр. 2- үйлэдэ уран. 3 – үридөө энхэргэн. 4 – ханидаа түшэгтэй. 5 – хадамдаа эльгэтэй, харида болгоомжотой. 6 – найрта дуугай. 7 – наһатанда үреэлтэй. 8 – нарата юртэмсэдэ буянтай. 9 – үетэндөө хүндэтэй” (Цырендоржиева, 45). “Эритэ мэсэ сахилгаанһаа хурса байжа болохо, эхэнэр хүн эрэ хүнһөө хурса байжа болохо” гэһэн мэргэн үгэ дуулахадаа, эхэнэр хүнэй юһэн эрдэм түгэс шудалһан зоригтой, сэсэ мэргэн эхэнэрнүүд арад зон соомнай олон гэһэн найдабари түрэнэ.

Аман зохёол дээрэ жэшээлэн юһэ болон ерэ тоое үзэжэ болоно.

“Гэгээн шара модон

Гэшүүһэн бүридөө залаатай.

Гэсэрэй юһэн һалаа

Һалаа бүридөө дайтай” (Абай Гэсэр, 20)

“Ерэн хара һуршатай,

Елэн хара номотой” (Монголдохи буряадуудай үльгэрнүүд, 56)

“Ерэн тэхын эбэрээр елэн байжа бүтээһэн елэн шара номо” (Намсараев, н.3,259).

Эндэ юһэ, ерэ тоо зэр зэбсэгэй, эрэ хүнэй тэмдэг, һайн хэшэгтэй тоо гэжэ хэлэхэ хүсэл байна.

Баһа эндэ нэмэе. Юһэ тоо муу юумэ дараха, дайсаниие илаха, хара үдэрэй шалтагаан гаргаха гэһэн бэлгэ тэмдэгтэй гэжэ доро бэшэгдэһэн ушар гэршэлнэ.

«Урда сагта нэгэ лама зурхайши ба басаган зурхайша ажаhууhан гэхэ. Тэдэ хоёр ходо бэе бэетэеэ тэмсэдэг байhан. Басаган зурхайши басаган хүнэй ёhоор хадамда гараха болобо. Yдэр өөрөө гаргаха ёhогүй байгаа. Тиимэ hэн тула эхэ эсэгэ хоёрынь тэрэ лама зурхайшада ошожо үдэр гаргуулба. Энэ гаргаhан үдэрыень басаган зурхайшын үшөө дахин шалгажа харахада, бүхы жэл сооhоо эгээл ехэ хара үдэр зааhан байгаа. Тиихэдэнь басаган зурхайши: Зай, яахаб даа, зурхайшын хэлэhээр болог лэ даа. Харин хара үдэрэй шалтагааниие гаргахын тула юhэн хаалта дабаха ёhотойб» (Л.Линховоин, 31). Эдэ юhэн хаалтануудынь иимэ илгаатай:

1) Басаган хуримайнгаа урда айлаар айлшалаад гэртээ ерэхэдээ, ехээр уйлаха, хайлаха ёhотой.

2) Басаганай нааданай хүндэ болохо хүнэгтэй үрмэ хүбүүд басагадhаа буляажа, оёорhоонь алта мүнгэ бэдэрхэ ёhотой. Энэ заншал Х.Намсараев «Yyрэй толон» гэжэ роман соогоо харуулна: «Хоёр ехэ хүнэг соо хэhэн шанамал үрмэ Гүнжэд хэдэн басагадаар хуримай зондо хэжэ барина. Тиигэhээр байтарынь хоёр хүнэгтэй үрмыень хоёр хүбүүд абаад гүйлдэшэнэ. Энэ хадаа хуримай үрмэн хүбүүтэ худын түрүүдэ хубаари боложо, тэндэ энэ хурим саашадаа үргэлжэлхэ гэhэн удхатай байгаа» (Х. Намсараев. ном 5, 78). Хүнэгтэй үрмэ зөөхэйдэ худхаhан аарсан гэжэ Б. Санжин  «Заяанай зам» гэhэн роман соогоо тэмдэглэнэ. «Басагадай хүнэгтэй аарсыень буляажа абаhан хүбүүд, хониной хотоной хажууда ошоод, аарсыень адхажархиба. Тиигээд тодхуурайнь оёорто үлэhэн аарса худхажа, хоёр алтан бэhэлиг олоод, долёобор хургадтаа зүүжэрхибэ» (Б. Санжин, 124).

3) Хурим  дээрэ бэри болохоо байhан басага гэртээ байлгажа үзэхэ hэдэлгэ нүхэд басагадынь гаргаха ёhотой. Жэшээнь: Б.Санжинай Залмын үhэ нүхэд басагадынь шиилдэнхэйгээр өөhэдынгөө гүрлөө гэзэгэнүүдээр хүрмэжэ уябад, басага абаашахаяа ерэhэн хүбүүд шиилдэнхэйе задалжа бэри болохо басагаяа олон басагад сооhоо hугалжа гаргабад.

4) Морёор басагата ба хүбүүтэ талын хүбүүд нара буляалдажа гүйлгэлдэхэ ёhотой. Наран хадаа жаргал, буляалдаан хадаа тэмсэл гэдэг. Нара буляалдаан хадаа жаргалай түлөө залуу үеын тэмсэл гэhэн удхатай юм.

5) Басагата ба хүбүүтэ тала дэрэ буляалдаха ёhотой. Гэрлэгшэ хоёрой дэрлэжэ хэбтэхэ дэрэнь илагша ехэ хүсэтэй гарhаа үгтэхэ ёhотой юм. Тиигэбэл бата, бэхи илалтаар үгтэhэн жаргалай дэрэ мүн гэhэн удхатай. Хүбүүтэ талын дэрэ булижа абаа hаань, хүбүүн үри түрүүн түрэхэ, басагата тала булижа абаа hаань, басаган үри түрүүн түрэхэ гэhэн урданай үгэ бии. «Нэгэ эхэнэр шэб шэнэхэн дэрэ гэрhээ гаргаба, тэрэ хирэндэнь гэрэй саанаhаа ульгам боро моритой хүбүүн гэб гэнтэ гаража, хулгана hабардаhан харсага мэтэ, дэрыень саб шүүрэжэ абаад, нэгэ хүбүүндэ шэдэжэрхибэ. Тэрэнь шадамар бэрхээр дэрыень тодожо абаад, саашаа харайлгаба. Иигэжэ хоёр можо боложо, дэрэ буляалдабад. Һүүлэй hүүлдэ худын түрүү Тасхада дэрэеэ тушаахадань, дэрэ буляалдаан дүүрэбэ» (Б.Санжин, 133).

6) Шэнэ гэр руу хүбүүтэ талын зониие оруулхагүй гэжэ оролдохо

7) Бэриин хадам баабайдаа мүргэхэ гэжэ гэртэ орожо ябахада, хүбүүтэ тала hаалта хэхэ ёhотой. «Тэдэ угтажа: «Орожо болохогүй, хаалгамнай хабшадаг юм, хара нохоймнай хазадаг юм, бухамнай мүргэдэг юм, боро тэхэмнай бабанадаг юм, онгомнай ууртай юм, улаан галнай ошотой юм, – гэдэг. Тиихэдэнь урагуудай хүбүүд хадаг гаргажа, үүдэнэй тотого нэмэргэhэнэй hүүлээр тэдэниие оруулнад» (Х. Намсараев. ном 5, 109).

8) Төөлэй буляалдаан.

9) Хүрьгэн хүбүүнэй хүшэ туршажа, дээдэ модондо үлгөөтэй үбсүү гү, али суухатай тоhо абажа үзэхэ.

Эдэ юhэн хаалтанууд басаган хадамда хүсөөр yгтэнэ гэhэн удхатай болоно.

Эсэстэнь дүн гаргажа хэлэхэдэ, юһэ тоо шанга тоо, хамаг зүйлэй эхин гэгдэнэ. “9 символизирует нивелирование старого, начало нового цикла” (Хундаева, 2000, 304).

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха

Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники

Один комментарий на “Тоо 9

Добавить комментарий для Бальжит Отменить ответ

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>