Морин эрдэни

Дуутай дүрбэн туруутай

Булам хара нюдэтэй

Түүрээн, түүрээн хатардаг

Түрын хүг-морин энэ юм даа.

 

Унаган дааган болобо, дааган үреэ болобо, үреэ һоёолон болобо, һоёолон шүдэлэн болобо, шүдэлэн саашаа бүдүүн морин болобо.

 

Адуунай эдеэ хоол.

Үбэлдөө адуун хээрэ газаа талада эдеэлдэг, хагда зулгаадаг. Үбэлдөө адуун уһа уудаггүй. Зунай сагта адуун ехэ уһанда дуратай. Уһан соо ороод, тиирэжэ, һүүлээ шарбажа, абяагүй болошоод зогсодог. Зунай халуунда хадын оройгоор тиирэхэеэ һанадаг, һэрюун һүни бэлшэхэеэ ошодог. Зунай сагта добын оройн ногоо, жэжэхэн эрбэгэр ногоо, хяаг үбһэ эдидэг. Адуун таряаланда ороходоо обёосой, ешмээнэ, таряанай, бутархай һолоомын оёороор олиггүй удаан түүдэг. Байрын унаанай морид үбэлэй сагта обёос, үбһэ эдеэ юм ааб даа. Адуун хээрэ талын хагдаар ябадаг.

 

Адуунай олзо

Гүүнэй сэгээ һаажа уухада, уушханай ханяада аргалдаг

Һэеы гэрэй бүһэлүүр, эмээлэй улам, мориной тушаа, тугалай бойлторго хэхэдэ мориной дэлһэнэй хилгааһан һөөл бүхэ байдаг. Нороходоо таһардаггүй.

Адуунай арһа элдээд урдань буряад гутал оёдог байһан. Адууһанай түүхэй арһаар годон шэрдэг хэдэг байһан.

Адууһанай арһанай дээдэ хажууень эреэд, хоёр хажууень абажа, арһанай эдеэндэ хэжэ элдээд, мори ургалдаг гуйба томодог. Хазаарай ута жолоо хэдэг, мушхамал томодог. Тэдэ тон бүхэ эдлэл болодог.

Урдань адуунай хүрэшэһэн тонтогоол баряад, угаарташаһан хүнэй хоёр сабиргайда баряад байдаг. Тиигэбэл угаарынь дэгдэн һалаха.

Гар, хүлөө үбдэһэн хүн мориной һая тонтогоолһон тонтогоол абаад, үбдэһэн газартаа жэгнэдэг. Тэрэнээ һалхи абангүй байлгаад, дулаанаар орёохо хэрэгтэй. Тонтогоол юундэ үбшэндэ һайн бэ гэхэдэ, морид элдэб һайн ногоо эдидэг амитад ха юм.

Сээжэ муутай, ханяадатай хүндэ мяхыень эдихэдэ халуунтай, хүндэшэг байха.

Хүлдөө шэбэртэй хүн адууһанай хуушан болоһон тонтогоол түүгээд, орёолто соо хээд, хүлөө  оройдог. Гурба-дүрбэ дахин нэгэ үдэр соо орёоходо, шэбэр һаладаг.

Адуунай тархиин нарба шанажа сэбэр болотор эдеэд, газаа хорёогой зүүн хойто углуугай гасууда үлгэдэг байна. Юундэб гэхэдэ, энэмнай адууһанай хэшэг бү таһараг гэжэ удхатай.

 

Мориной соло

Гүйгөөшэ мориной түрүүлэн ерэбэл, соло дуудадаг. Урдалжа гараһан мориёо олон зоной урда гоёожо, һамбайень гүрэжэ уяад, һүүлынь гүрөөд, һайса гоёоно. Тэрэ морин мэдэһэн шэнги хүл дээрээ байжа ядажа байдаг юм. Тэрэ үедэ хонгёо хоолойгоор нэгэ эрэ хүн соло дуудадаг.

Уулын оройдо унтаритай

Уураг һүн ундатай

Дүрбэн хүлдөө шүрбэһэтэй,

Булам хара нюдэтэй,

Хоёр дэрбэн шэхэтэй,

Хүнэй ухаан удхатай,

Дүрбэн хара туруутай,

Далан дээрээ дэлһэтэй,

Хиталзуур шэнгэн һүүлтэй,

Хүл хурдан унагамни,

Хүлэг минии моримни.

 

Хүгтэй хадын эхиндэ

Хүлэг морин зааданал.

Хүжэ мүнгэн дүрөөдэнь

Хүлөө табин хиидэлэйб.

Түлэг хиидэ дэлһэниинь

Түргэн голой долгиншуу.

Таха дүрбэн турууниинь

Талын сагаан аадаршуу.

Мүнгэн хазаар жолоомни

Мундуу түргэн һолонгол.

Хара булгайр дүрөөбшэм

Хаан бүргэдэй жэгүүр лэ.

Зандан улаан ташуурни

Замби галта сахилгаан.

Хүлэг тухай дуунуудни

Хүдэр хонхын ханхинаан. (Дулмажаб Далаева. Ага)

 

Мори һургадаг заншал.

Эмниг мори яажа гартаа оруулнаб гэхэдэ, түрүүн ургатай гуйба хаяжа, нарин хүзүүндэ ороходо, шанга гэгшээр ургаяа эреэд, хиигалтарынь татахада, хүдэлхэгүй. Тэрэ үедэ адуушанай нүхэр ерэжэ, бүтүү һурта уяһан хониной шагай шэхэн соонь хэжэ, шэхыень таһа бажуугаад байхада, эмниг хүдэлхэгүй. Тиихэдэнь гурбан хүлынь шүдэрлэхэ, ногтолхо. Гурба хоноод тэрээндэ эмээл тохожо, нэгэ хүниинь баряад байха, нүгөө хүниинь мордохо. Оло дахин булгиха. Хэдэн хоногто эмээлтэйнь тэрэнээ орхидог. Буряад эмээл һайн һууритай байдаг юм. Эмнигые эмээлдэ долоон хоног соо һургаад, номгорооо гэжэ адуушан тоолоно.

Тэргэдэ, шаргада һургалга

Эмниг мориёо шүдэрлэжэ, 2 хүн хамһажа, хомууд оруулаад, шужуулха татаад, дугааг тэргэдэ түлхёод, нэгэ хүниинь жолооһоонь баряад байдаг, хоёр хүн таһа баряад тэргэдэ оруулжархидаг. Нэгэниинь боожоёо баряад тэргэдэ һууха, нүгөөдэнь мориёо шүдэртэйнь хүтэлөөд, тээ саанахана болгоод, шүдэрыень үрөөлэ болгоно. Жолоогоо дугаагһаань уяад, хоюулаа тэргэдээ һуугаад, хадые өөдэ уруунь үрөөлөөр ябуулха. Амыень татажа, залажа һургаха. Иигэжэ тэргын морин болохол даа. Үдэр бүри тэргэлхэ, тэргэдэ оруулхадаа, ехэ юумэ жүдхүүлдэггүй. Багаханаар ашаад, зүүн баруун амыень аалиханаар татажа һургадаг. Түрүүн ехэ юумэ ашабал, зүрхэгүй болодог. Хирэхэ, ганса тэргэеэ даажа ядаха. Тиигэбэл, бага багаар дадхаажа ашахада, жүдхэдэг морин болохо.

(Дулмажаб Далаева, Ага) ярууна 1993-15 дек.

Даага дэллээнэй удха шанар

Түрүүшын ногооной гаража байха үедэ хоёр жэлдээ хүрэжэ ябаһан даагануудые – адуун сооһоо ургалан барижа, дэлһэ, һүүлыень тайраха, тамгалха ёһо байгаа. Тиин морин эрдэнидээ зорюулжа, олон зоной хабаадалгатайгаар найр наадан үнгэргэгдэхэ. Үхибүүдэй жэлтэй болоходонь, үһынь хайшалдагта адляар, жэлтэй болоһон дааганай дэлһэ, һүүлыень хиргажа, адууһан болобо гээшэш гэһэн удхатай ехэ ёһолол үнгэргэгдэдэг ёһолол байгаа.

Унаган бэень ондоо боложо,

Утаһан буржагар дэлһэн ургадаг.

Ута хүлтэ унаган бэшэ,

Оодон һүүлтэ дааган болодог.

Хоёр үбэлые даган гаража,

Ардаг дааган һүүлээ тайруулжа, атар дошхон гунан болодог. Дүрбэ наһаяа дүүрэн хүсэбэл,

Эмэ адуун хизаалан болоно.

Эрэ адуун үреэ болоно.

Үреэмнай заһуулжа, морин болоод,

Үүлтэрые үдхэнэ.

Хизааламнай хиргуулжа гүүн болоод,

Унагадые угсарна,

Даагадые дахуулна.

Эмэнь шүдэлэн боложо шүдэлнэ.

Эрэнь һоёолон боложо һоёожоно.

 

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха

Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>