Һама сахюусан

Рисунок12

Хүн бүхэн бага наһанһаа мэдэдэг гээшэ ааб даа. Сагаа һарын шэнын нэгэндэ үүр сайжа эхилхэдэ, Һама бурхан энэ дэлхэйе тойрон эрьежэ ерэнэ гэжэ. Эртэ бодоод байһан зониие адислажа, хайра буяндаа хүргэнэ гэдэг, харин унтажа байһан зониие үхэнхэй гэжэ бодоод, алад гарашадаг гэһэн үльгэртэй. Һама сахюусанай эрьехые мэдэхын түлөө гэрэйнгээ үүдэнэй богоһо дээрэ сэбэрхэн хабтагай табяад, дээрэнь үнэһэ шандаруу адхахаш. Сахюусанай хүлэгэй туруунай мүр сараа үлөөд байдаг гэлсэдэг.

Хуа һалхяар эшхэржэ, гал дүлөөр соробхилһон шуһан далай дээрэхи уулын оройгоор хиидэжэ ябаһан хүсэн түгэлдэр моритой (лууза – адуун элжэгэн хоёрһоо гараһан түрэл) дошхон дүрэтэй эхэнэр сахюусан бурхан харагдана. Энэмнай монгол угсаата арадуудай шүтэдэг арбан хангалай сахюусанай нэгэн мүн.  Сахюусадай зариманиинь гэхэдэ, Ямандага, Махагала, Гонгор, Жамсаран, Намсарай, Чойжил, Балдан Һама гэхэ мэтэ.

Балдан һама бурханиие монголоор Үхин тэнгэри гэжэ хүндэлдэг.

“Хорбоо юртэмсые

Хормохон зуура эрьедэг

Хүсэ ехэтэй Үхин тэнгэридээ мүргэнэб”  гэжэ буряад зон һүгэдэдэг.

10 сахюусадай тоодо ородог. Һама сахюусанай хурал болодог.

Һама сахюусанай мэгзэм:

Джо Рамо Джо Рамо Джо Рамо

Тэнжо кала Ракшимо Рамо

А Джя Таджя Тунджо Рулу Рулу

Хум Джо Хум

Балдан һамада зорюулһан хурал гаража байһан жэлэй һүүлшын үдэр уншагдадаг. Шэнын нэгэндэ энэ сахюсанда балин үргэдэг.

Урдань хада хошонгууша аад, мэхэтэй Һама сахюусан соохор хайнаг буха хюлгэтэй юм һэн ха. Нэгэтэ хашан соохор бухаараа харгыгаар галгижа, ябатарынь, хии һалхин мэтэ хурдан хула, лууза хюлгэтэй Чойжил бурхан золголдошобо ха. “Энэ Һамые мэхэтэй гэлсэдэг бэлэй гү? Хэр зэргэ мэхэтэйень туршаад үзэхэ байна” – гэжэ бодоод: “Зай, һама, шамайе мэхэшэ гэлсэдэг бэшэ аал? Мэхэеэ үзүүлыш!” – гэбэ. “Ай, Чойжил, юу хэлэбэ гээшэбши! Намда хаанаһаа мэхэ гохо байхаб даа. Зүгөөр мэхын нэгэ ном бии юм”, — гэжэ Һама хэлэбэ. Чойжил бурхан тиимэ ном тухай дуулаагүй байжа, ехэтэ һонирхон тэрэнээ үзүүлыш гэбэ. “Ай, халаг, үзүүлхэл һэн бэзэб. Теэд тэрэнээ гэртээ орхёод ябана бшууб. Энэ хашан бухаар хэзээ ошоод бусахабииб”, — гэжэ хэлэнэ. Ямархан ном байгаа хаб гэжэ бүри ехээр һонирхоһон Чойжил, хүлэг морёороо шамдуухан гэртээ ошоод, номоо асара гэжэ мориёо үгэбэ ха. “Тон хараха хүсэлтэй болоболшни, тиигэхэл болоо бэзэб” – гэжэ Һама хэлээд, бухаяа Чойжилдо орхёод, өөрөө мориндонь мордоод, гүйлгэхэ дээрээ: “Эй, тэнэг, Чойжил, намда мэхэлүүлээш. Би морииешни абалайб. Ши минии хашан бухаар унаа хэхэ болобош. Ябажа үгөөгүй һаань, урдаһаань “ум” гээд сохёорой, хойноһоонь “хум” гээд сохёорой”, — гэжэ һүхирбэ. Мэхэлүүлһэндээ хороо бусалһан Чойжил гүйжэ ябаһан мориной хойноһоо пүрбөөрөө шэдэхэдээ, хула халзан луузынгаа ууса дээрэ тудажа, ехэ шархатай болгобо. Харин Һама сахюусан эди хубилгаа гүйлгэжэ, мориной шархые нюдэн болгожорхибо.  Бухатай үлэһэн Чойжил тэрэнэйнгээ ябажа үгэхэгүй хадань “ум” гэжэ урда магнайень мунсадаба. Тэндэһээнь шуһан бурьялба. Шуһые болюулха гэжэ нэгэ хүлөөрөө таглаба. Уур сухалайнгаа улам һүжэрэн бусалхада, хойто уусыень “хум” гэжэ хашхараад, сохибо. Малай уусаһаа шуһан гараба. Чойжил бурхан мэгдэһэндээ шархые нүгөө хүлөөрөө бүтүүлбэ. Сошожо, ухаа мэдээ алдаһан буха урагшаа дүүлибэ. Алсайжа зогсоһон Чойжил мунсаяа далайһан зандаа буха дээрээ арайхан тогтобо.

Тэрэ гэһэнһээ хойшо Чойжил буха унаатай, Һама сахюусан хии һалхи хүдэлгэһэн хурдан хүлэг лууза хюлгэтэй болоһон гэхэ.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха

Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>