Субарга

Оршон тойроной ба шажан мүргэлэй тэмдэг субарга болоно. Субарга оршон тойроной бүхы сансарын һайн элшэнүүдые бэедээ шэнгээһэн бэлгэ тэмдэг юм. Сансарын һайн элшэнүүдые, юртэмсын хүнэй уншаһан мэгзэм мааниие дуһал дуһалаар суглуулжа байһан Буянай далайн шэнжэнүүдые далижуулдаг Субарган гэһэн үгэтэй. “Энэдхэг эрдэмтэн Сатпатки тархи муутай убшэнтэниие субаргын досоо хэжэ аргалба. Чех эрдэмтэн Карел Дрбал субарга баряад субаргынгаа голдо ехэ муухай уhа хэбэ. Нэгэ хэды сагай унгэрhэнэй hуулээр уhан ехэ сэбэр болобо гэжэ журналист Д. Цырендашиев “Субарган в судьбе улуса” (Буряад Үнэн. – 2002. -8 авг.) гэһэн статья соогоо мэдээсэнэ.

Лама бурхан бадма сэсэгтэл дабшалан hуухадаа, субарганай түхэлтэй болодог, юундэб гэхэдэ, сансарын элшэ хүсэ бэедээ шэнгээхэ гэhэн зорилготой. Тиимэhээ малгайнуудынь өөдөө шобойнхой, субарганда адли түхэлтэй.  “Субарган – разновидность памятного сооружения, воздвигалась в честь какого-либо события в истории буддизма. В системе буддийской символики рассматривается как вертикальная модель мира» (Жамцарано, 2001,364).

Субурган 8 янзын байдаг. Будда бурханай наhанайнь 8 шухала хэhэгүүдыень тэмдэглэнэ: Тэнгэриhээ Түшээтын бууhан тэмдэгэй субарга; гүн ухаанай үүдэн; муу юумэ дараhанай субарга, гэгээн оюунай нээгдэхэ субарга; сүлөө эрхэ угэhэн гурбан тэргын тэмдэгэй субарга; шабинарай эбтээ ороhонойнь тэмдэгэй субарга; илалтын субарга; нирваанда зорюулhан субарга.

Шодон табан бодосой түхэлтэйгөөр бодхоогдодог. Субаргын доодо тала дүрбэлжэн түхэлтэйгөөр хэгдэнхэй, газар гэhэн удхатай. Гол хубинь трапецидэ адляар хэгдэнхэй, уhан гэhэн удхатай. Арбан гурбан дээшээ болохо бурёо багахан болодог эрьелдэжэ байhан хүрдэ гал гэhэн удхатай. Эдэ табсангууд дээшээ гарахадаа, шүхэртэ адли оройдо тулана. Энэ шүхэршүү орой hалхин гэhэн удхатай, hалхин дээрэ hара наран ба банду (алталhан дуhалхан) байха зэргэтэй. 13 табсангууд ондоогоор хэлэбэл 13 хурдэ оюун ухаанай тэмдэг болоно.

Шодон субарга тухай литература тон хомор. Тиимэ һэн тула, хүн зонһоо, лама санаартанһаа суглуулһан мэдээсэлээ эндэ согсолон оруулбабди. Хуша модо отолжо, сорогшон хэхэ. Сорогшоноо улаан шэрээр шэрдээд, ламануудта маани бэшүүлээд, шара торгон бүдөөр бүрихэ хэрэгтэй. Сорогшон субаргын гол болоно.

Дээдэ шүндэ орохо зүйлнүүд: “Эдэ нэрлэгдэһэн номуудай нэгэ ном оробол, һайн: Доржо Жодбо,  Юм, Алтан Гэрэл, Тарба Жэмбэ, Жадамба, бурханай тарни” (Эрдэни лама). “Субаргын шүндэ ном буруу харуулжа хэбэл, тэрэ абяа гарадаг. Би түрүүн энээндэ үнэншэдэггүй байгааб. Шулуутайн дасанай ганжир абяа гаража эхилхэдэнь, ламануудай шалгахада, досоонь хуу буруу хээтэй байба. Заһаһанайнь һүүлээр ганжир абяа гарахаяа болибо. Энэ үйлынь һүүлээр одоол үнэншэдэг болооб” (Жамцарано, 2001, 248). “Шабараар даранхай Дара Эхэнүүдые дээдэ бүмбэдэ оруулха, пирамида шабараар хээд, оруулбал һайн” (Тензин һаарамба). 9 эрдэнийн зүйл: алтан, мүнгэн, зэд, шүрэ, уюу, номин, хорхойн гэр (ракушка), гуулин, субад. Эндэ уюугай орондо эржэн, гуулинай орондо булад хэжэ болохо гэжэ Эрдэни лама нэмэнэ. Эдэ бүгэдые санзайгаар дээрэһээнь хушаха хэрэгтэй. Байгалай коралл дээдэ шүндэ оробол һайн.

Доодо шүндэ орохо зүйлнүүд: буу, һэлмэ, хутага (эдэ бүгэдэ бэе бэе руугаа хараад байха зэргэтэй); табан туулмаг соо шараһан табан таряан (ешмээн, шэниисэ, обёос, шара будаа, арса, үгышье һаа, барайгар, хара таряан (рожь); зүгын бал; 5 үнгын хадаг; тэбхэр бүтэн ногоон сай; Байгалай шулуун; уһан; хуураһан эльһэн; 5 үнгын ургамал (пүрнэг, наран сэсэг, сагаан ая, хасууриин шэлбүүһэн, тэрэнги). Эдэ ургамалнуудые хатаажа 5 торгон туулмагууд соо хэхэ хэрэгтэй” (Ц-Д. Цыренова). Юундэ эдэ зүйлнүүд субаргада ороноб гэһэн асуудалда үльгэрэй үгөөр харюусабал иимэ байна: “һүниндөө субаргада дайдын эзэд сугларжа, табан үнгын торгон дээрэ һуужа, шараһан орооһо зоогложо, һайхан уһаар нюур гараа угаажа, санзайгаар бэеэ утажа, үүрэй сайха үёор, эдэ газарай хүн зондо һайн һайханиие хүсэжэ, өөрынгөө нютаг нугада тарадаг юм” гэлсэдэг.

Субарган бүхэн хэндэ зорюулагдажа бодхоогдооб, хэнэй зөөрёор бодооб г.м. бэшээтэй байдаг. Эгэтын дасанай хоройн газаа болон хорой соонь һүүлшын жэлнүүдтэ олон субарганууд бодхоогоотой. Дүрбэдугаар шэрээтэ Буниин ламхайда, табадугаар шэрээтэ Санжиин ламхайда, Жүдэй хамба Зодбын ламхайда, Сэбэгэй Мүнхэ ламбагайда, Сэбэгэй Гомбо ламхайда, Хубарагай ламхайда, Эрдэниин соржодо зорюулагданхай юм. Боршогорой ламын субарга Ойдоп-Гүнжы гэһэн обоотой газарта холоһоо сайран харагдадаг. Эрдэнийн соржын нэрэтэ субарга Улхасаа сэлеэнэй дэргэдэ бодоһон байна.

1870-аад онуудаар Бойбон Цэдэн гэжэ хүн Үдын Эхинһээ урагшаа тээ холохон оршодог Сагаан Марса гэжэ газарта шодон бодхооһон юм. Энэ хүн моринойнгоо туруунай элэтэр ябажа, Түгэд орон ошоһон буянтай. Һаса хотода, Будаалын ордон орожо, Далай ламые бараалхаһан үлзытэй. Түгэд оронһоо олон бурханай дүрсэнүүдые залажа асарһан юм. Түгэд оронһоо бусажа ерэхэдээ, шодон бүтээһэн. Ярууна нютагай дэбисхэр дээрэ энэ шодон эгээл урданай шодон гэжэ тухайлнабди. 1870-аад оноор баригдаһан эгээл урданай шодон хайшан гээд һандаргагдангүй үнгэрөөб гэхэдэ, аймагай центрһээ холо, нэгэшье тосхон хажуудань үгы, хүбшэ холо газарта байһан тула, тэрэл шэнжээрээ 1960-аад он болотор, холоһоо сайжа, алтан һара нараараа яларжа харагдадаг байһан юм. “Бага байхадаа, баабай эжытэеэ Сагаан Марсада мал адуулдаг һэмби. Субаргада ошожо мүргэдэг һэмби” (А.Жамаганова). Энэ хэлэһэн үгэнүүдынь Бойбон Цэдэнэй субарга 60-аад оноор яагаашьегүй бүтэн байгаа гэжэ гэршэлнэ. Харин 70-аад оноор талада хүндэ һаалта хээгүй байһан субаргые ямар бэ даа нүгэлтэ зон дээдэ бүмбыень хуха сохижо, дороһоонь малтажа, досоохи юумыень хуу гаргажа хаяһан, алта мүнгыень үбэршэлһэн байна. Шодон субарга эмдэһэн хүн табан забһаргүй нүгэлнүүдэй нэгые үйлэдэһэн гэжэ тоологдодог, эхэ эсэгэеэ алаһантай адли нүгэл гээшэ гэжэ хэлсэдэг байна. Бойбон Цэдэнэй зээ басаган болохо Болсоо Балмын үри һадаһад шодоноо бодхоохо гэһэн һайхан эрмэлзэл хүсэлөө 2004 оной август һара соо бэелүүлбэ. Энэ шодоной түүхэдэ Б.Баяртуевай һанаан тааруу гэжэ һанагдана: “Объектом описания родины, его центром должно быть священное место с благой энергетикой. Поэтому кочевник бурят-монгол, где бы ни был, возвращался и получал энергию земли, восстанавливал ауру от небесной сферы» (Баяртуев, 2001, 130). Субарга гээшэ огторгойн гүн гүнзэгыһөө абтаһан хүсэ шадалаа оршон тойрондоо хубаалдажа, һүзэглэһэн амитан бүхэндэ эди шэдиеэ хүртөөжэ байдаг юм.

 

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха

Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>